Uşağın məktəbə hazırlığı ilk dərs günündən və ya ilk zəngdən başlamır. Bu prosesə daha erkən yaşlardan başlanılır və onun mühüm mərhələlərindən biri əlin yazıya hazırlanmasıdır. Uşağın gələcəkdə hərfləri və rəqəmləri düzgün və rahat yaza bilməsi üçün əvvəlcə əl və barmaq hərəkətlərinə nəzarət etməyi, qələmi düzgün tutmağı, kağız üzərində istiqaməti müəyyənləşdirməyi və dəqiq qrafik hərəkətlər etməyi öyrənməsi vacibdir.

Məhz buna görə uşağın yazı ilə tanışlığına məktəb başlayanda deyil, məktəbəqədər dövrdən hazırlıq məqsədilə başlanması faydalıdır. Rəsm çəkmək, plastilinlə işləmək, rəngləmək, konstruktorla oynamaq, barmaq oyunları və müxtəlif qrafik tapşırıqlar uşağın əlini yazıya tədricən hazırlamağa kömək edir.

Əlin yazıya hazırlanması nə deməkdir?

Əlin yazıya hazırlanması uşağın gələcəkdə yazı yazarkən ehtiyac duyacağı bacarıqların formalaşdırılmasına yönəlmiş müxtəlif məşq və fəaliyyətlərin məcmusudur.

Yazı zamanı uşaq eyni anda görmə qabiliyyətindən, əlindən və diqqətindən istifadə edir. O, xətti görməli, hərəkətin istiqamətini anlamalı, qələmi idarə etməli və eyni zamanda tapşırığın sərhədlərindən kənara çıxmamağa çalışmalıdır.

Buna görə də hərflərin yazılmasına keçməzdən əvvəl əsas bacarıqların formalaşdırılması vacibdir.

Uşaq tədricən aşağıdakı bacarıqları mənimsəməlidir:

• qələmi düzgün tutmaq;
• əl və bilək hərəkətlərinə nəzarət etmək;
• barmaqlarla dəqiq hərəkətlər etmək;
• qələmi sıxma gücünü tənzimləmək;
• müxtəlif istiqamətlərdə xətlər çəkmək;
• şəkillərin konturlarını çəkmək;
• nöqtələri birləşdirmək;
• sadə naxışlar çəkmək;
• kağız üzərində düzgün istiqamətlənmək;
• göz və əl hərəkətlərini koordinasiya etmək;
• tapşırıq zamanı diqqəti qorumaq.

Məktəbdən əvvəl əli yazıya hazırlamaq niyə vacibdir?

Yazı məktəbəqədər uşaq üçün kifayət qədər mürəkkəb bacarıqdır. Uşağın hərfləri tanıması yazmağa başlamaq üçün təkbaşına kifayət etmir. O, həmçinin qələmi idarə etməyi və kiçik, dəqiq hərəkətlər etməyi bacarmalıdır.

Əgər məktəbə qədər uşağın əl və barmaq hərəkətləri üzərində mütəmadi işlənilibsə, gələcəkdə qrafik elementləri mənimsəmək, xətlərin istiqamətini qorumaq və tədricən hərf və rəqəmləri yazmağa keçmək daha rahat ola bilər.

Bundan əlavə, yazıya hazırlıq üçün edilən məşqlər incə motorikanın, diqqətin, səbrin və göz-əl koordinasiyasının inkişafına da kömək edir.

Burada əsas məqam uşağın saatlarla dəftər üzərində işləməsi deyil. Məktəbəqədər dövrdə qısa, maraqlı və müxtəlif fəaliyyətlər daha faydalı ola bilər.

Əli yazıya hazırlamağa nə vaxt başlamaq olar?

Əlin yazıya hazırlanması mərhələli şəkildə həyata keçirilir və uşağın yaşına və fərdi inkişaf xüsusiyyətlərinə uyğun təşkil edilə bilər.

2–3 yaş

Bu yaşda uşaq sadə fəaliyyətlərlə tanış ola bilər:

• barmaq və qələmlə rəsm çəkmək;
• sərbəst xətlər çəkmək;
• plastilinlə oynamaq;
• iri hissəli konstruktorlardan istifadə etmək;
• yaşa uyğun inkişafetdirici materiallarla oynamaq;
• sadə barmaq hərəkətləri etmək.

Bu mərhələdə əsas məqsəd uşağa yazı yazdırmaq deyil, onun əl hərəkətlərini inkişaf etdirmək və yaradıcılıq fəaliyyətinə maraq yaratmaqdır.

3–4 yaş

Bu dövrdə fəaliyyətlərə tədricən aşağıdakılar əlavə edilə bilər:

• iri şəkilləri rəngləmək;
• düz və dalğalı xətlər çəkmək;
• sadə fiqurların konturunu çəkmək;
• dairə və digər elementləri çəkmək;
• plastilinlə işləmək;
• mozaika yığmaq;
• konstruktorla oynamaq.

4–5 yaş

Tapşırıqları bir qədər də dəqiqləşdirmək mümkündür:

• nöqtələri birləşdirmək;
• konturlar üzrə çəkmək;
• naxışlar çəkmək;
• sadə labirintlərdən keçmək;
• qrafik elementləri nümunəyə uyğun təkrarlamaq;
• ştrixləmə tapşırıqları yerinə yetirmək;
• ardıcıllığı davam etdirmək.

5–6 yaş

Məktəbə hazırlıq mərhələsində uşaq daha mürəkkəb qrafik tapşırıqlar yerinə yetirə bilər:

• hərflərin elementlərini çəkmək;
• naxışları təkrarlamaq;
• nümunə əsasında qrafik elementlər yazmaq;
• qrafik diktələr yerinə yetirmək;
• xanalarda və sətirdə istiqamətlənmək;
• daha kiçik və detallı şəkillərlə işləmək.

Bu yaş göstəriciləri ümumi xarakter daşıyır. Əsas olan uşağın fərdi inkişafını nəzərə almaq və onu digər uşaqlarla müqayisə etməməkdir.

Əli yazıya hazırlamaq üçün effektiv məşqlər

1. Düz və dalğalı xətlər çəkmək

Ən sadə və əsas məşqlərdən biri müxtəlif xətlər çəkməkdir.

Uşaq aşağıdakı xətləri çəkə bilər:

• üfüqi xətlər;
• şaquli xətlər;
• maili xətlər;
• dalğalar;
• qövslər;
• ziqzaqlar;
• spirallar;
• qısa və uzun xətlər.

Tapşırığın uşağa daha maraqlı olması üçün onu kiçik bir oyuna çevirmək olar.

Məsələn, avtomobil üçün yol, arının çiçəyə gedən yolu və ya dovşanın evinə aparan cığır çəkə bilərsiniz.

Beləliklə, uşaq məşqi çətin dərs kimi deyil, maraqlı oyun kimi qəbul edir.

2. Nöqtəli xətlərin üzərindən keçmək

Nöqtəli xətlərin üzərindən keçmək uşağa qələmin hərəkət istiqamətinə nəzarət etməyi öyrədir.

İlk mərhələdə iri və sadə fiqurlardan istifadə etmək daha məqsədəuyğundur. Məsələn, dairə, kvadrat, meyvə və ya oyuncaq şəkilləri seçilə bilər.

Uşaq bu tapşırığı daha rahat yerinə yetirməyə başladıqda daha mürəkkəb şəkillərə keçmək mümkündür.

Bu mərhələdə mükəmməl nəticə tələb etmək lazım deyil. Əsas məqsəd uşağın əl hərəkətlərinə tədricən nəzarət etməyi öyrənməsidir.

3. Nöqtələri birləşdirmək

Nöqtələri birləşdirmək məktəbəqədər uşaqlar üçün maraqlı qrafik tapşırıqlardan biridir.

Uşaq nöqtələri ardıcıl şəkildə birləşdirərək sonda müəyyən bir şəkil əldə edir.

Bu məşqlər:

• diqqətin;
• görmə qavrayışının;
• koordinasiyanın;
• ardıcıllıq anlayışının;
• dəqiq əl hərəkətlərinin

inkişafına kömək edir.

Bundan əlavə, uşağın tapşırığın sonunda müəyyən bir şəkil əldə etməsi onun marağını artırır.

4. Ştrixləmə

Ştrixləmə məktəbə hazırlıq dövründə faydalı qrafik məşqlərdən biridir.

Uşağa müəyyən bir fiqurun daxilini müxtəlif istiqamətlərdə xətlərlə doldurmağı təklif edə bilərsiniz:

• yuxarıdan aşağı;
• soldan sağa;
• diaqonal istiqamətdə;
• qısa və ya uzun xətlərlə.

Daha sonra xətlərin istiqamətini və aralarındakı məsafəni dəyişmək mümkündür.

Bu məşq uşağa qələmin hərəkətinə nəzarət etməyə və müəyyən sahənin sərhədlərini qorumağa kömək edir.

5. Rəngləmə

Rəngləmə də uşağın əlinin yazıya hazırlanmasına kömək edən fəaliyyətlərdəndir.

Uşaq rəngləmə zamanı qələmin hərəkətinə nəzarət etməyi və tədricən şəkilin konturlarından kənara çıxmamağı öyrənir.

İlk mərhələdə iri və sadə şəkillərdən istifadə etmək daha məqsədəuyğundur. Daha sonra detalları çox olan şəkillərə keçmək olar.

Uşağın hər xəttini tənqid etmək lazım deyil. Əsas məqsəd mükəmməl şəkil əldə etmək yox, uşağın əl hərəkətlərini tədricən idarə etməsinə kömək etməkdir.

6. Plastilinlə işləmək

Plastilinlə işləmək barmaq və bilək əzələlərinin inkişafına kömək edir.

Uşaq:

• kiçik parçalar qopara;
• kürəciklər düzəldə;
• plastilini uzada;
• yastılada;
• müxtəlif hissələri birləşdirə;
• sadə fiqurlar hazırlaya bilər.

Plastilinlə işləmək incə motorikanı inkişaf etdirməklə yanaşı, uşağın yaradıcılığını və təxəyyülünü də dəstəkləyir.

7. Mozaika və konstruktor

Mozaika və konstruktorla oynamaq uşaqdan dəqiq və koordinasiyalı hərəkətlər tələb edir.

Kiçik detallarla işləyərkən uşaq onları barmaqları ilə götürməyi, birləşdirməyi və müəyyən ardıcıllıqla işləməyi öyrənir.

Məktəbəqədər uşaqlar üçün yaşına uyğun, təhlükəsiz və rahat istifadə olunan materialların seçilməsi vacibdir.

8. Sancaqla oyunlar

Adi paltar sancaqlarını da inkişafetdirici oyuna çevirmək mümkündür.

Məsələn, kartondan günəş hazırlayıb uşağa kənarlarına sancaq taxaraq şüalar yaratmağı təklif edə bilərsiniz.

Sancaqları rənglərinə görə qruplaşdırmaq və ya kartın üzərinə müəyyən sayda sancaq yerləşdirmək də olar.

Bu oyunlar barmaq hərəkətlərini və tutma gücünü inkişaf etdirməyə kömək edir.

9. Naxış çəkmək

Uşağa sadə naxışın davamını çəkməyi təklif edə bilərsiniz.

Məsələn:

○ ○ ○ ○ …

və ya

∩ ∩ ∩ ∩ …

və ya

— / — / — / …

Daha sonra tapşırığı çətinləşdirmək, elementlərin istiqamətini, ölçüsünü və ardıcıllığını dəyişmək olar.

Naxış çəkmək uşağa müəyyən hərəkəti təkrarlamağı və ardıcıllığı qorumağı öyrətdiyi üçün məktəbə hazırlıq baxımından faydalıdır.

10. Labirintlər

Sadə qrafik labirintlər diqqəti və göz-əl koordinasiyasını eyni anda inkişaf etdirməyə kömək edir.

Uşaq bir obyektdən digərinə sərhədlərdən kənara çıxmadan xətt çəkməlidir.

Məsələn, dovşana evinə çatmaqda və ya avtomobilə qaraja getməkdə kömək edə bilər.

Bu tip tapşırıqlar məktəbəqədər uşaqlar üçün maraqlı olmaqla yanaşı, qələmin hərəkətinə nəzarəti də inkişaf etdirir.

Uşağa qələmi düzgün tutmağı necə öyrətmək olar?

Qələmi düzgün tutmaq bacarığı tədricən formalaşır. Uşağa yalnız barmaqların vəziyyətini göstərmək kifayət deyil. O, mütəmadi olaraq rəsm çəkməli və müxtəlif qrafik tapşırıqlar yerinə yetirməlidir.

Qələmi həddindən artıq sıxmaq uşağın barmaqlarının və əlinin tez yorulmasına səbəb ola bilər. Buna görə də uşağın qələmi çox sıxıb-sıxmadığına diqqət etmək lazımdır.

Əgər uşaq nazik qələmi tutmaqda çətinlik çəkirsə, yaşına uyğun daha rahat və qalın qələmlərdən istifadə etmək olar.

Eyni zamanda uşağın əlini hər hərəkətdə düzəltməkdənsə, düzgün tutuşu sakit şəkildə göstərmək və onun buna tədricən alışmasına imkan vermək daha faydalıdır.

Əli yazıya hazırlayan hansı oyunlardan istifadə etmək olar?

Yazıya hazırlıq yalnız xüsusi dəftər və ya iş vərəqləri ilə məhdudlaşmamalıdır.

Faydalı fəaliyyətlərə aşağıdakılar daxildir:

• təbaşirlə rəsm çəkmək;
• fırça ilə rəsm çəkmək;
• plastilinlə işləmək;
• applikasiya hazırlamaq;
• pazllar;
• mozaika;
• konstruktor;
• iri detalları bir-birinə keçirmək;
• əşyaları qruplaşdırmaq;
• sancaqla oyunlar;
• rəngləmək;
• böyüklərin nəzarəti altında kəsmək;
• barmaqla rəsm çəkmək.

Fəaliyyətlərin müxtəlif olması məktəbəqədər uşaqlar üçün xüsusilə vacibdir. Uşaq bir fəaliyyətdən digərinə keçdikcə həm marağını daha uzun müddət qoruyur, həm də müxtəlif bacarıqlarını inkişaf etdirir.

Evdə uşağın əlini yazıya necə hazırlamaq olar?

Evdə uşağın əlini yazıya hazırlamaq üçün çoxlu xüsusi materiallara ehtiyac yoxdur. Adi rəngli və sadə qələmlər, kağız, rəngləmə kitabları, plastilin, konstruktor və digər təhlükəsiz materiallardan istifadə etmək mümkündür.

Məşqlərin uzun olması vacib deyil. Daha yaxşı nəticə üçün qısa, lakin müntəzəm fəaliyyətlər təşkil etmək olar.

Məsələn, 10–15 dəqiqə qrafik tapşırıqdan sonra konstruktorla oynamaq və ya plastilinlə işləmək mümkündür.

Uşağın yorğunluğunu da nəzərə almaq lazımdır. Əgər uşaq məşğuliyyətə marağını itiribsə və ya yorulubsa, fasilə vermək və fəaliyyətə daha sonra qayıtmaq daha doğrudur.

Məktəbəqədər dövrdə əsas məqsəd uşağa öyrənməyi sevdirmək və lazımi bacarıqları tədricən formalaşdırmaqdır.

Valideynlər hansı səhvlərdən qaçmalıdır?

Ən çox rast gəlinən səhvlərdən biri uşağın hərf və rəqəmləri çox erkən yazmasını tələb etməkdir.

Əgər uşaq hələ qələmin hərəkətinə tam nəzarət edə bilmirsə, uzun müddət propis üzərində işləmək onun üçün çətin və yorucu ola bilər.

Valideynlər həmçinin:

• uşağı məcbur etməməli;
• onu digər uşaqlara müqayisə etməməli;
• əyri xətlərə görə danlamamalı;
• hər tapşırıqda mükəmməl nəticə tələb etməməli;
• məşğələləri həddindən artıq uzun etməməli;
• yalnız hərflərin yazılmasına fokuslanmamalıdır.

Bunun əvəzinə uşağın əlini müxtəlif fəaliyyətlər vasitəsilə tədricən inkişaf etdirmək daha faydalıdır.

Yazıya hazırlıq və məktəbə hazırlıq

Əlin yazıya hazırlanması məktəbəqədər uşağın ümumi məktəbə hazırlığının yalnız bir hissəsidir.

Uşağın məktəbə qədər aşağıdakı bacarıqları da inkişaf etdirməsi vacibdir:

• nitq və söz ehtiyatı;
• yaddaş;
• diqqət;
• məntiqi düşüncə;
• müstəqillik;
• ünsiyyət bacarıqları;
• təlimatı dinləmək və anlamaq;
• başladığı işi sona çatdırmaq.

Bu səbəbdən məktəbə hazırlıq yalnız hərflərin və rəqəmlərin öyrədilməsi ilə məhdudlaşmamalı, uşağın ümumi inkişafını əhatə etməlidir.

Baku Junior Campus-da məktəbəqədər hazırlıq

Baku Junior Campus-da məktəbəqədər hazırlıq uşaqların yaş və fərdi xüsusiyyətləri nəzərə alınaraq təşkil edilir. Tədris prosesində yalnız ilkin biliklərin mənimsənilməsinə deyil, uşağın məktəbə uyğunlaşmasına kömək edən bacarıqların inkişafına da diqqət yetirilir.

Qrafik tapşırıqlar, yaradıcı fəaliyyətlər və incə motorikanın inkişafına yönəlmiş məşqlər uşağın əlinin yazıya hazırlanmasına, hərəkət koordinasiyasının, diqqətinin və səbrinin inkişafına kömək edir.

Təlim prosesində uşaqlar yeni bilik və bacarıqları maraqlı tapşırıqlar və praktik fəaliyyətlər vasitəsilə mərhələli şəkildə mənimsəyirlər.

Nəticə

Məktəbəqədər uşağın əlinin yazıya hazırlanması yalnız propis yazmaqdan və hərfləri təkrarlamaqdan ibarət deyil. Rəsm çəkmək, rəngləmək, plastilinlə işləmək, konstruktor, mozaika, qrafik tapşırıqlar və müxtəlif incə motorika oyunları uşağın əl hərəkətlərinin dəqiqliyini və koordinasiyasını inkişaf etdirməyə kömək edir.

Məktəbəqədər dövrdə uşağı tələsdirmək və ondan ideal yazı tələb etmək lazım deyil. Əsas məqsəd onun əlini tədricən yazıya hazırlamaq, lazımi bacarıqları formalaşdırmaq və öyrənməyə müsbət münasibət yaratmaqdır.

Düzgün təşkil olunmuş məktəbə hazırlığı uşağın gələcəkdə yazı və digər tədris bacarıqlarını daha rahat mənimsəməsinə möhkəm təməl yaradır.