Müasir dövrdə valideynlər övladlarının yalnız məktəb və ya bağça təhsili ilə kifayətlənməsini deyil, eyni zamanda onların yaradıcılıq, sosial, fiziki və intellektual bacarıqlarının da inkişaf etməsini istəyirlər. Bu baxımdan uşaq üçün inkişafetdirici dərnəklər uşağın asudə vaxtını faydalı keçirməsi, yeni bacarıqlar qazanması və öz maraqlarını kəşf etməsi üçün mühüm imkan yaradır.
Rəsm, musiqi, rəqs, xarici dil, şahmat, robototexnika, teatr, gimnastika, konstruksiya və digər müxtəlif istiqamətlər üzrə uşaq dərnəklərinin sayı kifayət qədər çoxdur. Lakin seçim imkanlarının çox olması valideynlər üçün bəzən əlavə suallar yaradır: uşaq üçün hansı dərnəyi seçmək daha doğrudur?, hansı dərnək uşağın inkişafına daha çox fayda verə bilər?, uşaq eyni vaxtda neçə dərnəyə gedə bilər?
Əslində, bütün uşaqlar üçün uyğun olan vahid bir dərnək yoxdur. Doğru seçim uşağın yaşından, maraqlarından, xarakterindən, fərdi xüsusiyyətlərindən, gündəlik rejimindən və inkişaf ehtiyaclarından asılıdır.
Ən vacib prinsip isə budur: inkişafetdirici dərnək uşağa əlavə təzyiq yaratmamalı, onun öyrənməyə və yeni şeylər kəşf etməyə marağını artırmalıdır.
İnkişafetdirici dərnəklər uşağa nə qazandırır?
Uşaqlar üçün düzgün seçilmiş dərnəklər yalnız müəyyən bir sahədə bacarıq formalaşdırmır. Onlar uşağın ümumi inkişafına da müsbət təsir göstərə bilər.
Dərnəyin istiqamətindən asılı olaraq uşaqda aşağıdakı bacarıqlar inkişaf edə bilər:
yaradıcı düşünmə;
məntiqi təfəkkür;
diqqət və yaddaş;
nitq və ünsiyyət bacarıqları;
incə və iri motorika;
koordinasiya;
müstəqillik;
məsuliyyət hissi;
komandada işləmək bacarığı;
özünüifadə;
özünəinam;
emosional intellekt;
problem həll etmə bacarığı;
yeni biliklərə maraq.
Bundan əlavə, dərnəklər uşağa müxtəlif fəaliyyətləri sınamaq və öz maraqlarını daha yaxşı tanımaq imkanı verir.
Bəzən uşaq hansı sahəyə marağının olduğunu əvvəlcədən bilmir. Məhz müxtəlif fəaliyyətlərdə iştirak etdikdən sonra o, rəsm çəkməyə, musiqiyə, idmana, konstruksiyaya, dillərə və ya başqa istiqamətə xüsusi maraq göstərə bilər.
Uşaq üçün dərnək seçərkən ilk növbədə nə nəzərə alınmalıdır?
Dərnək seçiminə yalnız “bu fəaliyyət faydalıdırmı?” sualı ilə yanaşmaq kifayət deyil. Əsas sual belə olmalıdır:
“Bu fəaliyyət mənim uşağım üçün uyğundurmu?”
Çünki bir uşaq üçün maraqlı və faydalı olan fəaliyyət başqa uşaq üçün darıxdırıcı və ya yorucu ola bilər.
Dərnək seçərkən uşağın yaşı, maraqları, temperamentı, fiziki və emosional xüsusiyyətləri, mövcud dərs yükü və gündəlik rejimi birlikdə qiymətləndirilməlidir.
- Uşağın maraqlarını nəzərə alın
Uşaq üçün inkişafetdirici dərnək seçərkən ən vacib meyarlardan biri onun maraqlarıdır.
Valideynlər uşağın gündəlik davranışlarını müşahidə etməklə onun hansı istiqamətlərə daha çox maraq göstərdiyini müəyyən edə bilərlər.
Məsələn:
Uşaq daim rəsm çəkir, rənglərlə oynayır və müxtəlif fiqurlar hazırlayırsa, rəsm və yaradıcılıq dərnəyi onun üçün maraqlı ola bilər.
Əgər uşaq musiqiyə reaksiya verir, mahnı oxumağı və ritmə uyğun hərəkət etməyi sevirsə, musiqi və ya rəqs dərnəyi uyğun seçim ola bilər.
Əgər müxtəlif əşyaları söküb-yığmağa, konstruksiyalar qurmağa və “bu necə işləyir?” sualını verməyə maraqlıdırsa, konstruksiya, robototexnika və ya məntiqi inkişaf istiqamətləri nəzərdən keçirilə bilər.
Əgər uşaq hekayələr danışmağı, rollara girməyi və səhnəciklər qurmağı sevirsə, teatr dərnəyi onun üçün maraqlı ola bilər.
Valideynin əsas məqsədi uşağın marağını istiqamətləndirmək olmalıdır, onu müəyyən fəaliyyətə məcbur etmək deyil.
- Uşağın yaşına uyğun dərnək seçin
Məktəbəqədər uşaqlar üçün dərnəklər onların yaş xüsusiyyətlərinə uyğun təşkil edilməlidir.
Kiçik yaşlı uşaqlar uzun müddət bir fəaliyyətə diqqət ayırmaqda çətinlik çəkə bilərlər. Buna görə də məktəbəqədər yaşda dərnəklərdə oyun, hərəkət, musiqi, yaradıcılıq və praktiki fəaliyyətlər mühüm rol oynayır.
Məktəbəqədər uşaqlar üçün uyğun ola biləcək istiqamətlərə aşağıdakılar daxildir:
rəsm və yaradıcılıq;
musiqi;
rəqs;
teatr;
gimnastika;
inkişafetdirici oyunlar;
konstruksiya;
erkən inkişaf məşğələləri;
xarici dil;
məntiqi oyunlar;
müxtəlif yaradıcı fəaliyyətlər.
Uşağın yaşı vacib meyar olsa da, yeganə meyar deyil. Eyni yaşda olan iki uşağın diqqət müddəti, maraqları və yeni mühitə uyğunlaşma qabiliyyəti fərqli ola bilər.
Buna görə dərnəyin proqramının uşağın fərdi inkişaf səviyyəsinə uyğun olması da vacibdir.
- Uşağın xarakterini və temperamentini nəzərə alın
Uşağın xarakteri də dərnək seçimində mühüm rol oynayır.
Çox enerjili və hərəkətli uşaqlar üçün rəqs, gimnastika və digər fiziki fəaliyyətlər maraqlı ola bilər.
Daha sakit və diqqətli uşaqlar rəsm, musiqi, konstruksiya, şahmat və yaradıcı fəaliyyətlərdən zövq ala bilərlər.
Utancaq uşaqlar üçün isə qrup fəaliyyətləri sosial bacarıqların inkişafına kömək edə bilər. Lakin uşağı birdən-birə böyük auditoriya qarşısında çıxış etməyə məcbur etmək düzgün yanaşma deyil.
Daha rahat və təhlükəsiz mühitdə uşaq tədricən özünəinam qazana bilər.
Burada məqsəd uşağın xarakterini dəyişdirmək deyil, onun mövcud xüsusiyyətlərini nəzərə alaraq inkişafına dəstək olmaqdır.
- Dərnək seçimində məqsədi müəyyənləşdirin
Valideynlər əvvəlcə özləri üçün müəyyən etməlidirlər ki, dərnək vasitəsilə hansı məqsədə nail olmaq istəyirlər.
Əgər məqsəd ümumi inkişafdırsa, bir neçə bacarığı paralel şəkildə inkişaf etdirən proqramlar seçilə bilər.
Əgər uşaq daha çox fiziki aktivliyə ehtiyac duyursa, rəqs, gimnastika və digər idman istiqamətləri uyğun ola bilər.
Yaradıcılığın inkişafı üçün rəsm, musiqi, teatr, keramika və digər incəsənət istiqamətləri seçilə bilər.
Məntiqi və analitik düşüncənin inkişafı üçün şahmat, konstruksiya, robototexnika və məntiq oyunları nəzərdən keçirilə bilər.
Dil bacarıqlarının inkişafı üçün uşağın yaşına uyğun xarici dil məşğələləri faydalı ola bilər.
Sosiallaşma məqsədilə qrup şəklində keçirilən yaradıcı, idman və oyun əsaslı fəaliyyətlər yaxşı seçim ola bilər.
Beləliklə, “uşaq üçün hansı dərnəyi seçmək olar?” sualına cavab tapmaq üçün əvvəlcə ailənin və uşağın ehtiyaclarını müəyyənləşdirmək daha məqsədəuyğundur.
- Uşağı həddindən artıq dərnəyə yazdırmayın
Valideynlərin ən çox etdiyi səhvlərdən biri uşağın inkişafını sürətləndirmək məqsədilə onu çoxsaylı dərnəklərə yazdırmaqdır.
Rəqs, ingilis dili, şahmat, rəsm, futbol, musiqi və robototexnika kimi fəaliyyətlərin hamısını eyni vaxtda planlaşdırmaq ilk baxışda faydalı görünsə də, uşağın gündəlik həyatında yorğunluq və motivasiya itkisi yarada bilər.
Uşağın istirahətə, sərbəst oyuna, ailəsi ilə ünsiyyətə və öz maraqları ilə məşğul olmağa kifayət qədər vaxtı qalmalıdır.
Xüsusilə məktəb yaşında uşağın məktəb dərsləri, ev tapşırıqları və digər öhdəlikləri də nəzərə alınmalıdır.
Dərnəklərin sayı uşağın yaşına və ümumi yükünə uyğun müəyyənləşdirilməlidir.
- Sınaq dərsindən istifadə edin
Bir çox uşaq mərkəzi və inkişaf proqramı sınaq dərsləri təklif edir. Bu imkan valideynlər üçün düzgün seçim etməyə kömək edə bilər.
Sınaq dərsi zamanı uşağın:
dərsə marağı;
müəllimlə münasibəti;
digər uşaqlara reaksiyası;
tapşırıqları yerinə yetirməyə həvəsi;
mühitdə özünü rahat hiss edib-etməməsi;
fəaliyyətə nə qədər diqqət ayırması müşahidə edilə bilər.
İlk dərsdə uşaq bir qədər utancaq və ya passiv ola bilər. Yeni mühitə uyğunlaşmaq üçün ona vaxt lazım gələ bilər.
Buna görə də yalnız ilk dəqiqələrə əsasən qərar verməkdənsə, uşağın ümumi reaksiyasına baxmaq daha doğrudur.
Dərsdən sonra uşağın fikrini soruşmaq da vacibdir.
“Dərs xoşuna gəldi?”, “Ən çox nəyi bəyəndin?”, “Yenidən getmək istəyərsən?” kimi sadə suallar uşağın münasibətini anlamağa kömək edə bilər.
- Müəllim seçiminə xüsusi diqqət yetirin
Ən yaxşı proqram belə düzgün pedaqoji yanaşma olmadan gözlənilən nəticəni verməyə bilər.
Buna görə uşaq dərnəyi seçərkən müəllimin peşəkarlığı mühüm amillərdən biridir.
Müəllimin uşaqlarla necə ünsiyyət qurduğuna diqqət yetirin.
Yaxşı pedaqoq:
uşağı dinləməyi bacarmalı;
yaş xüsusiyyətlərini nəzərə almalı;
səhvlərə sakit yanaşmalı;
uşağın suallarını təşviq etməli;
onu müqayisə etməməli;
müsbət motivasiya yaratmalı;
uşağın müstəqilliyini dəstəkləməli;
fərdi xüsusiyyətlərə diqqət yetirməlidir.
Uşağın səhv etməkdən qorxmadığı və özünü sərbəst ifadə edə bildiyi mühit öyrənmə üçün daha əlverişlidir.
- Dərnəyin proqramını əvvəlcədən araşdırın
“İnkişafetdirici dərnək” ifadəsi özlüyündə proqramın keyfiyyətinə zəmanət vermir.
Valideynlər uşağı qeydiyyatdan keçirməzdən əvvəl proqram haqqında ətraflı məlumat əldə etməlidirlər.
Aşağıdakı sualları vermək faydalıdır:
Dərslərdə hansı bacarıqlar inkişaf etdirilir?
Bir qrupda neçə uşaq var?
Bir məşğələ nə qədər davam edir?
Dərsin strukturu necədir?
Hansı materiallardan istifadə olunur?
Uşaqlar fərdi tapşırıqlar alırlarmı?
Evdə yerinə yetirilməli tapşırıqlar varmı?
Valideynə uşağın inkişafı haqqında məlumat verilirmi?
Proqram uşağın yaşına uyğunlaşdırılıbmı?
Proqram nə qədər aydın və konkret təqdim olunursa, valideyn üçün düzgün qərar vermək də bir o qədər asan olur.
- Qrupun ölçüsünə diqqət edin
Dərnəkdəki uşaqların sayı da vacib amildir.
Çox böyük qruplarda müəllimin hər bir uşağa fərdi diqqət ayırması çətinləşə bilər. Daha kiçik qruplarda isə pedaqoqun uşaqların fəaliyyətini izləməsi və onların ehtiyaclarına uyğun dəstək göstərməsi daha rahat ola bilər.
Lakin qrupun sayını təkbaşına keyfiyyət göstəricisi hesab etmək olmaz.
Müəllimin təcrübəsi, proqramın strukturu, dərsin müddəti və fəaliyyətin növü də nəzərə alınmalıdır.
Bəzi fəaliyyətlərdə qrup işi uşaqların sosial bacarıqlarının inkişafı baxımından xüsusilə faydalıdır.
- Dərnəyin yerləşmə yerini və cədvəlini nəzərə alın
Dərnəyin keyfiyyəti ilə yanaşı, onun ailənin gündəlik həyatına nə dərəcədə uyğun olması da vacibdir.
Evə və ya uşağın bağçasına/məktəbinə çox uzaq olan dərnək uzunmüddətli perspektivdə yorucu ola bilər.
Seçim zamanı:
yerləşmə;
yol məsafəsi;
dərsin başlama saatı;
həftədə neçə dəfə keçirilməsi;
məşğələnin müddəti;
digər dərslərlə uyğunluğu;
uşağın istirahət vaxtı
nəzərə alınmalıdır.
Ən yaxşı dərnək yalnız maraqlı proqram təqdim edən deyil, eyni zamanda ailənin gündəlik rejiminə uyğun gələn dərnəkdir.
Məktəbəqədər uşaqlar üçün hansı dərnəklər uyğundur?
Məktəbəqədər dövrdə əsas məqsəd uşağı akademik yüklə təmin etmək deyil, onun öyrənməyə marağını, yaradıcılığını, hərəkət qabiliyyətini və sosial bacarıqlarını inkişaf etdirməkdir.
Rəsm və yaradıcılıq dərnəkləri
Rəsm uşağın yaradıcılığını və özünüifadəsini inkişaf etdirməyə kömək edir. Uşaq rənglər, formalar və müxtəlif materiallarla işləyərək yeni ideyalar yaratmağı öyrənir.
Musiqi dərnəkləri
Musiqi məşğələləri ritm, eşitmə, diqqət və koordinasiyanın inkişafına dəstək ola bilər. Mahnı oxumaq, musiqiyə qulaq asmaq və ritmik hərəkətlər uşaqlar üçün həm maraqlı, həm də faydalı fəaliyyətlərdir.
Rəqs dərnəkləri
Rəqs fiziki aktivliyi, koordinasiyanı, ritm hissini və bədənə nəzarəti inkişaf etdirə bilər. Eyni zamanda uşağın enerjisini müsbət istiqamətə yönəltməyə imkan verir.
Teatr dərnəkləri
Teatr uşağın nitq, ünsiyyət və özünüifadə bacarıqlarının inkişafına kömək edə bilər. Rollu oyunlar uşaqlara müxtəlif emosiyaları tanımaq və ifadə etmək imkanı verir.
Konstruksiya və robototexnika
Konstruksiya ilə məşğul olmaq uşağın məkan düşüncəsini, məntiqini və problem həll etmə bacarığını inkişaf etdirə bilər.
Robototexnika isə uşağın texnologiya və konstruksiya ilə tanışlığını daha sistemli şəkildə inkişaf etdirmək üçün maraqlı istiqamətlərdən biri ola bilər.
Xarici dil dərnəkləri
Məktəbəqədər yaşda xarici dil məşğələləri uşağın yaşına uyğun, oyun və interaktiv fəaliyyətlər əsasında təşkil edildikdə daha maraqlı ola bilər.
Mahnılar, oyunlar, hekayələr və gündəlik ifadələr uşağın dili təbii şəkildə eşitməsinə və istifadə etməsinə şərait yaradır.
Uşağın seçilən dərnəyə uyğun olduğunu necə bilmək olar?
Dərnəyin uşağa uyğun olub-olmadığını müəyyən etmək üçün onun davranışına diqqət etmək lazımdır.
Uşaq:
dərs haqqında həvəslə danışırsa;
növbəti məşğələyə getmək istəyirsə;
evdə də həmin fəaliyyətlə məşğul olmağa çalışırsa;
müəllimi haqqında müsbət danışırsa;
qrupdakı uşaqlarla ünsiyyət qurursa;
tapşırıqları yerinə yetirməkdən zövq alırsa;
öz bacarıqlarına daha çox inanmağa başlayırsa, bu, seçimin uğurlu olduğuna işarə ola bilər.
Əksinə, uşaq hər dərsdən əvvəl ciddi narahatlıq keçirir, daim getməkdən imtina edir və ya həddindən artıq yorulursa, problemin səbəbini araşdırmaq lazımdır.
Bəzən problem dərnəyin özündə deyil, dərsin saatında, qrupda, müəllimdə və ya proqramın çətinlik səviyyəsində ola bilər.
Uşaq dərnəyə marağını itirirsə nə etmək lazımdır?
Uşağın maraqlarının dəyişməsi tamamilə normaldır.
Bu gün rəsmə maraq göstərən uşaq bir neçə ay sonra musiqi və ya idmana maraq göstərə bilər. Bu, əvvəlki fəaliyyətin faydasız olduğu anlamına gəlmir.
Əgər uşaq dərnəyə getmək istəmirsə, ilk növbədə səbəbi öyrənmək lazımdır.
Bunun səbəbi:
müəllimlə münasibət;
qrupdakı uşaqlar;
dərsin vaxtı;
məşğələnin uzunluğu;
tapşırıqların çətinliyi;
həddindən artıq yük;
fəaliyyətə marağın azalması ola bilər.
Uşağı dərhal məcbur etmək əvəzinə onunla sakit şəkildə danışmaq və problemi müəyyənləşdirmək daha doğru yanaşmadır.
Valideynlərin uşaq dərnəyi seçərkən etdiyi əsas səhvlər
Dərnəyi yalnız populyarlığına görə seçmək
Bir dərnəyin məşhur olması onun sizin uşağınız üçün ən uyğun seçim olduğu anlamına gəlmir.
Öz arzularını uşağa məcbur etmək
Valideynin uşaqlıqda həyata keçirə bilmədiyi arzuları uşağın seçimlərini müəyyən etməməlidir. Uşağın öz maraqları və istəkləri nəzərə alınmalıdır.
Uşağı həddindən artıq yükləmək
Çox sayda dərnək uşağın inkişafından daha çox yorğunluğa səbəb ola bilər.
Uşaqları bir-biri ilə müqayisə etmək
“Filankəs üç dərnəyə gedir, sən niyə getmirsən?” kimi müqayisələr uşağın özünəinamına mənfi təsir göstərə bilər.
Yalnız nəticəyə fokuslanmaq
Xüsusilə məktəbəqədər yaşda əsas məqsəd medal, sertifikat və ya yüksək nəticə deyil. Uşağın öyrənmə prosesindən zövq alması və yeni bacarıqlar qazanması daha vacibdir.
Uşağın fikrini nəzərə almamaq
Hətta kiçik yaşlı uşaqlar belə nədən zövq aldıqlarını və hansı fəaliyyətlərdə özlərini narahat hiss etdiklərini müəyyən dərəcədə ifadə edə bilirlər.
Uşaq üçün inkişafetdirici dərnəyi necə seçmək olar? – Sadə addımlar
Düzgün seçim etmək üçün aşağıdakı ardıcıllıqdan istifadə edə bilərsiniz:
Uşağınızı müşahidə edin. Onun nəyə maraq göstərdiyini müəyyənləşdirin.
Məqsədi müəyyən edin. Hansı bacarığın inkişaf etdirilməsini istədiyinizi düşünün.
Bir neçə alternativ seçin. İlk qarşılaşdığınız dərnəklə kifayətlənməyin.
Proqramı araşdırın. Dərslərin necə keçirildiyini öyrənin.
Müəllim haqqında məlumat alın. Təcrübəsi və uşaqlara yanaşması ilə maraqlanın.
Sınaq dərsinə qatılın. Mümkündürsə, əvvəlcə uşağın dərsi sınamasına şərait yaradın.
Uşağın reaksiyasını müşahidə edin. Onun özünü rahat hiss edib-etmədiyinə diqqət yetirin.
Ümumi yükü hesablayın. Məktəb və ya bağça rejimi ilə uyğunluğunu yoxlayın.
Uşağın fikrini soruşun. Seçim prosesində onun da iştirakına imkan verin.
Zamanla seçimi yenidən qiymətləndirin. Uşağın maraqları və ehtiyacları dəyişə bilər.
İnkişafetdirici dərnəklər uşağın gələcəyinə necə təsir edə bilər?
Uşaqlıq dövründə qazanılan bacarıqlar gələcək təhsil və sosial həyat üçün mühüm təməl yarada bilər.
Düzgün seçilmiş uşaq dərnəkləri uşağa yeni biliklər qazandırmaqla yanaşı, onun özünü tanımasına da kömək edir.
Uşaq müxtəlif fəaliyyətləri sınadıqca hansı işlərdən zövq aldığını, hansı sahələrdə daha rahat olduğunu və hansı bacarıqları inkişaf etdirmək istədiyini daha yaxşı başa düşür.
Bu baxımdan dərnəklərin əsas məqsədi yalnız gələcək peşəni erkən yaşda müəyyənləşdirmək deyil. Daha vacib məqsəd uşağın maraq göstərən, araşdıran, yaradıcı düşünən və özünə inanan fərd kimi formalaşmasına dəstək olmaqdır.
Nəticə
Uşaq üçün inkişafetdirici dərnək seçmək valideyn üçün sadə görünsə də, əslində bir neçə mühüm amilin birlikdə qiymətləndirilməsini tələb edir.
Uşağın yaşı, maraqları, xarakteri, gündəlik rejimi, mövcud təhsil yükü, müəllim, proqramın keyfiyyəti, qrupun ölçüsü və dərnəyin yerləşdiyi ərazi nəzərə alınmalıdır.
Ən yaxşı dərnək mütləq ən bahalı, ən məşhur və ya ən çox sertifikat vəd edən dərnək deyil. Ən doğru seçim uşağın özünü rahat hiss etdiyi, öyrənməkdən zövq aldığı və yeni bacarıqlarını inkişaf etdirə bildiyi mühitdir.
Valideynin əsas məqsədi uşağın vaxtını mümkün qədər çox fəaliyyətlə doldurmaq yox, onun inkişafı ilə istirahəti arasında sağlam balans yaratmaq olmalıdır.
Çünki uşağın inkişafı yalnız dərslər və dərnəklərlə məhdudlaşmır. Sərbəst oyun, ailə ilə ünsiyyət, kitab oxumaq, açıq havada vaxt keçirmək və öz maraqları ilə məşğul olmaq da uşağın sağlam və hərtərəfli inkişafının vacib hissələridir.