Smartfon, planşet və digər rəqəmsal cihazlar artıq uşaqların gündəlik həyatının bir hissəsinə çevrilib. Cizgi filmlərinə baxmaq, oyun oynamaq, təhsil tətbiqlərindən istifadə etmək və dostlarla ünsiyyət qurmaq uşaqlar üçün maraqlı və faydalı ola bilər. Lakin valideynləri düşündürən əsas suallardan biri budur: uşaq telefonda nə qədər vaxt keçirə bilər?

Ekran qarşısında keçirilən vaxtın düzgün idarə olunması uşağın yuxu rejimi, fiziki aktivliyi, sosial ünsiyyəti, oyun və öyrənmə imkanları ilə balanslaşdırılmalıdır. Ümumdünya Səhiyyə Təşkilatı da xüsusilə erkən yaşlarda ekran qarşısında keçirilən oturaq vaxtın məhdudlaşdırılmasını və aktiv oyun, yuxu və digər inkişafetdirici fəaliyyətlərə kifayət qədər vaxt ayrılmasını tövsiyə edir.

Uşaqlar üçün ekran vaxtı niyə vacibdir?

Telefon və planşetin özü uşağın inkişafı üçün mütləq zərərli vasitə deyil. Əsas məsələ ekrandan necə, nə məqsədlə və nə qədər istifadə edilməsidir.

Məsələn, uşaq yaşına uyğun maarifləndirici videoya baxırsa və sonra həmin mövzu haqqında valideyni ilə danışırsa, bu fəaliyyət sadəcə passiv ekran istifadəsindən fərqlənir. Eyni zamanda rəqəmsal fəaliyyət uşağın:

• fiziki hərəkətini;
• yuxusunu;
• kitab oxumasını;
• ev tapşırıqlarını;
• ailə ilə ünsiyyətini;
• real həyatda oyun və sosial fəaliyyətlərini

əvəz etməməlidir.

Amerika Pediatriya Akademiyası da ailələrə ekran istifadəsini yalnız dəqiqə ilə məhdudlaşdırmaq əvəzinə, uşağın gündəlik həyatındakı yuxu, dərs, fiziki aktivlik, ailə vaxtı və digər fəaliyyətlərlə birlikdə planlaşdırmağı tövsiyə edir.

Yaşa görə uşaq telefonda nə qədər vaxt keçirə bilər?

Uşağın yaşı ekran istifadəsinə yanaşmada əsas amillərdən biridir.

0–1 yaş

Bu yaş dövründə uşağın əsas ehtiyacları real insanlarla ünsiyyət, hərəkət, oyun və yuxudur. ÜST 1 yaşdan kiçik uşaqlar üçün oturaq ekran vaxtını tövsiyə etmir.

1–2 yaş

1 yaşlı uşaqlar üçün ekran vaxtının rutin fəaliyyətə çevrilməməsi tövsiyə olunur. 2 yaşlı uşaqlarda isə ÜST oturaq ekran vaxtının gündə 1 saatdan çox olmamasını, daha az olmasının isə daha yaxşı olduğunu bildirir.

Bu yaşda ekran qarşısında keçirilən vaxtın əvəzinə valideynlə birlikdə kitab oxumaq, danışmaq, konstruktorlarla oynamaq və hərəkətli oyunlar daha faydalı seçimlər ola bilər.

3–4 yaş

3–4 yaşlı uşaqlar üçün də oturaq ekran vaxtının gündə 1 saatdan çox olmaması tövsiyə edilir; ÜST “daha az daha yaxşıdır” prinsipini vurğulayır. Bu yaşda uşaqlar gün ərzində kifayət qədər fiziki aktivlik və yaşlarına uyğun yuxu almalıdırlar.

Məktəb yaşlı uşaqlar

Məktəb yaşında uşaqlar üçün ekran vaxtına yalnız “gündə neçə saat?” sualı ilə yanaşmaq kifayət deyil. Burada əsas məsələ ekranın uşağın digər vacib fəaliyyətlərinə nə qədər təsir etdiyidir.

Dərslər, yuxu, fiziki aktivlik, ailə ilə vaxt, dostlarla real ünsiyyət və hobbilər prioritet olaraq qalmalıdır. Buna görə ailənin gündəlik rejiminə uyğun fərdi media planı hazırlamaq daha effektiv yanaşmadır.

Uşağın telefonda çox vaxt keçirdiyini necə anlamaq olar?

Bəzən problem telefonun neçə saat istifadə olunmasından çox, onun uşağın gündəlik həyatına təsiri ilə bağlı olur.

Valideyn aşağıdakı məqamlara diqqət edə bilər:

• Uşaq dərs və digər vacib fəaliyyətləri təxirə salırmı?
• Telefon səbəbindən gec yatırmı?
• Fiziki oyunlara və açıq havada fəaliyyətə marağı azalıbmı?
• Ailə ilə söhbət və birlikdə keçirilən vaxt azalırmı?
• Telefonu dayandırmaq uşağın gündəlik rejimində davamlı problem yaradırmı?
• Ekran istifadəsi yemək və ya yatmaq kimi rutinləri pozurmu?

Əgər ekran digər vacib fəaliyyətləri sıxışdırmağa başlayırsa, ailənin rəqəmsal vərdişlərini yenidən nəzərdən keçirmək faydalıdır.

Uşağın telefon istifadəsini necə məhdudlaşdırmaq olar?

Telefonu birdən-birə tamamilə qadağan etmək əvəzinə, uşağa aydın və əvvəlcədən razılaşdırılmış qaydalar yaratmaq daha rahat nəticə verə bilər.

1. Ekransız zonalar yaradın

Məsələn:

• yemək masasında telefon yoxdur;
• dərs zamanı telefon kənarda qalır;
• yatmazdan əvvəl ekran istifadəsi dayandırılır;
• ailə ilə birlikdə keçirilən vaxtda cihazlardan fasilə verilir.

AAP ailələrə xüsusilə yemək və yataq otaqlarını ekran istifadəsindən azad zonalara çevirməyi tövsiyə edir.

2. Telefonu cəza vasitəsinə çevirməyin

“Dərsini etməsən, telefonunu alacağam” kimi yanaşmalar bəzən uşağın telefonu daha da xüsusi və arzuolunan görməsinə səbəb ola bilər.

Bunun əvəzinə ekran vaxtını əvvəlcədən müəyyən edilmiş gündəlik rejimin bir hissəsinə çevirmək daha sağlam yanaşmadır.

3. Alternativ fəaliyyətlər yaradın

Telefonu uşağın əlindən almaq kifayət deyil. Onun yerinə maraqlı alternativlər təqdim etmək lazımdır.

Məsələn:

• kitab oxumaq;
• stolüstü oyunlar;
• şahmat;
• rəsm və əl işləri;
• idman;
• açıq havada oyun;
• musiqi;
• dostlarla sosial fəaliyyət;
• yaradıcı layihələr.

Beləliklə, məqsəd sadəcə “telefonu azaltmaq” yox, uşağın gününü daha balanslı və zəngin fəaliyyətlərlə doldurmaqdır.

Təhsil məqsədli ekran vaxtı necə olmalıdır?

Bütün ekran istifadəsini eyni kateqoriyaya daxil etmək düzgün deyil. Uşağın yaşına uyğun təhsil məzmunu, interaktiv tapşırıqlar və yaradıcılığı dəstəkləyən rəqəmsal fəaliyyətlər faydalı ola bilər.

Lakin “təhsil üçündür” deyə ekran qarşısında limitsiz vaxt keçirmək də düzgün yanaşma deyil. Əsas məqsəd rəqəmsal vasitəni uşağın inkişafını dəstəkləyən vasitələrdən biri kimi istifadə etməkdir.

AAP valideynlərə uşaqlar üçün keyfiyyətli məzmun seçməyi, reklam və yaşa uyğun olmayan materiallardan uzaq durmağı, həmçinin rəqəmsal fəaliyyəti oxu, oyun, fiziki aktivlik və ailə ünsiyyəti ilə balanslaşdırmağı tövsiyə edir.

Valideyn özü də nümunə olmalıdır

Uşağa “telefonu kənara qoy” deyib böyüklərin bütün gün telefondan istifadə etməsi qaydaların qəbul edilməsini çətinləşdirə bilər.

Uşaqlar böyüklərin davranışlarını müşahidə edirlər. Buna görə valideynlərin də yemək zamanı, ailə söhbətlərində və yatmazdan əvvəl telefon istifadəsini azaltması uşağa sağlam rəqəmsal vərdişlərin formalaşmasında nümunə ola bilər.

Əsas məqsəd qadağa deyil, balansdır

Texnologiya müasir uşaqların həyatından tamamilə çıxarıla bilməz və buna ehtiyac da yoxdur. Əsas məqsəd uşağa rəqəmsal cihazlardan düzgün, təhlükəsiz və balanslı istifadə etməyi öyrətməkdir.

Uşağın günündə dərs, oyun, fiziki aktivlik, yaradıcılıq, sosial ünsiyyət və keyfiyyətli yuxu üçün kifayət qədər yer varsa, ekran istifadəsini də daha sağlam şəkildə təşkil etmək mümkündür.

Baku Junior Campus olaraq uşaqların inkişafını yalnız akademik biliklərlə deyil, sosial bacarıqlar, yaradıcılıq, müstəqillik, ünsiyyət və aktiv fəaliyyətlərlə birlikdə düşünürük. Uşağın inkişafında ən yaxşı nəticə ekran qarşısında daha çox vaxt keçirməklə deyil, öyrənmə, oyun və real həyat təcrübələrinin düzgün balansı ilə formalaşır.

Tez-tez verilən suallar

Uşaq gündə neçə saat telefondan istifadə edə bilər?
Bu, uşağın yaşından və ekranın hansı məqsədlə istifadə edilməsindən asılıdır. 5 yaşdan kiçik uşaqlar üçün ÜST konkret yaş qruplarına uyğun məhdudiyyətlər müəyyən edir. Məktəb yaşlı uşaqlarda isə ekran istifadəsi yuxu, dərs, fiziki aktivlik və sosial fəaliyyətlərlə balanslaşdırılmalıdır.

Uşağa telefonu tamamilə qadağan etmək lazımdırmı?
Əksər hallarda məqsəd tam qadağa deyil, yaşa uyğun qaydalar və sağlam rəqəmsal vərdişlər yaratmaqdır.

Uşaq telefondan təhsil üçün istifadə edə bilərmi?
Bəli. Yaşa uyğun və keyfiyyətli təhsil məzmunu öyrənməni dəstəkləyə bilər. Bununla belə, ekran digər inkişafetdirici fəaliyyətləri əvəz etməməlidir.

Uşağın telefon istifadəsini necə azaltmaq olar?
Əvvəlcədən müəyyən edilmiş ekran vaxtı, ekransız zonalar, yuxudan əvvəl cihazlardan uzaq qalmaq və maraqlı alternativ fəaliyyətlərin artırılması faydalı strategiyalardır.