Uşağın valideynin sözünə qulaq asmaması, qaydalara qarşı çıxması və ya digər uşaqlara əl qaldırması valideynləri narahat edən davranışlardan biridir.

“Uşaq niyə sözə qulaq asmır?”, “Uşaq niyə vurur?”, “Uşaq aqressiv davranırsa nə etmək lazımdır?”, “Uşağa qaydaları necə öyrətmək olar?”, “Uşaqla necə düzgün ünsiyyət qurmaq olar?” kimi suallar xüsusilə məktəbəqədər yaş dövründə tez-tez gündəmə gəlir.

Bu davranışların səbəbini anlamaq çox vacibdir. Uşaq hər zaman qəsdən “pis davranmaq” üçün qaydanı pozmur. Bəzən öz hisslərini sözlə ifadə edə bilməməsi, yorğunluq, diqqət ehtiyacı, məyusluq və ya yeni sosial mühitə uyğunlaşmaqda çətinlik davranışına təsir göstərə bilər.

Uşaq niyə sözə qulaq asmır?

Məktəbəqədər yaş dövründə uşaqlar müstəqilliklərini sınamağa başlayırlar.

“İstəmirəm”, “özüm edəcəyəm”, “yox” kimi reaksiyalar uşağın müstəqillik ehtiyacının bir hissəsi ola bilər.

Bəzi hallarda isə uşaq qaydanı başa düşmədiyi və ya ona uyğun davranmağın səbəbini anlamadığı üçün etiraz edir.

Bu səbəbdən valideynin yalnız “Niyə sözümə baxmırsan?” sualını verməsi əvəzinə, davranışın arxasında hansı ehtiyacın dayandığını anlamağa çalışması faydalı ola bilər.

Uşaq niyə vurur?

Kiçik yaşlı uşaqlar bəzən qəzəb, məyusluq və ya narahatlıq kimi güclü emosiyaları sözlə ifadə etməkdə çətinlik çəkə bilərlər.

Məsələn, oyuncaq paylaşmaq istəməmək, oyunun dayandırılması, başqa uşağın onun istəyinə qarşı çıxması və ya diqqətinin başqa istiqamətə yönəldilməsi güclü emosiyaya səbəb ola bilər.

Bu zaman uşaq vurmaq, itələmək və ya qışqırmaq kimi davranış göstərə bilər.

Bu davranış qəbul edilən deyil, lakin uşağa yalnız cəza verməklə yanaşmaq problemin səbəbini həll etməyə bilər.

Uşaq vuranda valideyn nə etməlidir?

İlk növbədə təhlükəsizliyi təmin etmək lazımdır.

Uşaq kiməsə vurmağa çalışırsa, valideyn sakit şəkildə müdaxilə edə və fiziki davranışı dayandıra bilər.

Daha sonra uşağın hissini adlandırmaq faydalıdır:

“Sən əsəbiləşdin.”

“Bu oyuncağı çox istəyirdin.”

“Amma vurmaq olmaz.”

Bu yanaşma uşağa həm hisslərinin başa düşüldüyünü göstərir, həm də sərhədi aydın şəkildə müəyyən edir.

Uşağa “vurmaq olmaz” demək kifayətdirmi?

Qaydanı demək vacibdir, lakin uşağa alternativ davranış da öyrətmək lazımdır.

Məsələn, uşaq əsəbiləşəndə:

• “Mən əsəbiləşdim” deməyi;
• kömək istəməyi;
• fasilə verməyi;
• oyuncağı növbə ilə istifadə etməyi;
• problemi sözlə ifadə etməyi

öyrənə bilər.

Uşağın emosiyalarını idarə etməsi bir anda formalaşmır. Bu bacarıq təkrar, səbir və böyüklərin nümunəsi ilə inkişaf edir.

Uşaq sözə qulaq asmırsa, necə danışmaq lazımdır?

Uşağa uzun və mürəkkəb izahatlar vermək əvəzinə, qısa və aydın cümlələrdən istifadə etmək daha effektiv ola bilər.

Məsələn:

“İndi oyuncaqları yığırıq.”

“Əvvəl əllərimizi yuyuruq, sonra yemək yeyirik.”

“Vurmaq olmaz. Əsəbiləşmisənsə, mənə deyə bilərsən.”

Qaydanın hər dəfə eyni və aydın şəkildə ifadə edilməsi uşağın gözləntiləri daha yaxşı anlamasına kömək edə bilər.

Uşağa çoxlu qayda qoymaq düzgündürmü?

Uşaqlar üçün sərhədlərin olması vacibdir, lakin həddindən artıq çox qayda onların hamısını yadda saxlamasını çətinləşdirə bilər.

Ailədə əsas və vacib qaydalar müəyyən edilməli və böyüklər tərəfindən mümkün qədər ardıcıl tətbiq olunmalıdır.

Məsələn:

“İnsanlara vurmaq olmaz.”

“Əşyaları qəsdən sındırmaq olmaz.”

“Bir-birimizlə hörmətlə danışırıq.”

kimi sadə qaydalar uşağın yaşına uyğun şəkildə izah edilə bilər.

Uşağın yaxşı davranışını necə gücləndirmək olar?

Valideynlər çox vaxt uşağın yalnız səhv davranışına diqqət yetirirlər.

Lakin uşaq sakit şəkildə paylaşdıqda, növbəsini gözlədikdə, qaydaya əməl etdikdə və ya problemini sözlə ifadə etdikdə bunu qeyd etmək də vacibdir.

Məsələn:

“Qardaşınla oyuncağı paylaşmağın çox yaxşı oldu.”

“Əsəbiləşsən də, bunu sözlə deməyin xoşuma gəldi.”

kimi konkret ifadələr uşağa hansı davranışın müsbət olduğunu anlamağa kömək edə bilər.

Uşağı başqa uşaqların yanında danlamaq doğrudurmu?

Uşağın davranışını düzəltmək vacibdir, lakin onu alçaltmaq və ya başqalarının qarşısında utandırmaq problemi həll etmir.

“Pis uşaqsan”, “Sən heç vaxt düzəlməyəcəksən” kimi ifadələr uşağın özünü necə qəbul etməsinə mənfi təsir göstərə bilər.

Daha faydalı yanaşma uşağın şəxsiyyətini deyil, konkret davranışını qiymətləndirməkdir.

“Vurmaq düzgün davranış deyil” demək “Sən pissən” deməkdən tamamilə fərqlidir.

Uşaq bağçaya başlayanda davranışı dəyişə bilərmi?

Yeni mühitə uyğunlaşma uşağın davranışına təsir göstərə bilər.

Bağçaya və ya yeni təhsil mühitinə başlayan uşaq yeni qaydalar, yeni insanlar və sosial münasibətlərlə tanış olur.

Bu dövrdə bəzi uşaqlarda daha çox etiraz, ağlama, əsəbilik və ya valideyndən ayrılmaqda çətinlik müşahidə oluna bilər.

Uşağın uyğunlaşması üçün sabit gündəlik rejim, böyüklərin dəstəyi və təhlükəsiz emosional mühit mühüm rol oynayır.

Uşağın aqressiv davranışına valideyn necə reaksiya verməməlidir?

Uşaq vurduğu zaman ona qarşı fiziki cəza tətbiq etmək düzgün yanaşma deyil.

Çünki böyüyün fiziki gücdən istifadə etməsi uşağa problemin fiziki davranışla həll edilə biləcəyi mesajını verə bilər.

Eyni zamanda uşağı qorxutmaq, təhqir etmək və uzun müddət cəzalandırmaq əvəzinə, davranışı dayandırmaq, sərhədi izah etmək və alternativ davranış öyrətmək daha faydalıdır.

Uşağın emosiyalarını tanımağı necə öyrətmək olar?

Uşağın emosiyalarını tanıması onun davranışlarını idarə etməsinə dəstək ola bilər.

Gündəlik həyatda “xoşbəxt”, “kədərli”, “əsəbi”, “qorxmuş”, “həyəcanlı” kimi sözlərdən istifadə etmək uşağın öz hisslərini adlandırmasına kömək edə bilər.

Kitablardakı obrazların hisslərini müzakirə etmək, oyun zamanı müxtəlif situasiyaları canlandırmaq və uşağın gün ərzində nə hiss etdiyini soruşmaq da faydalı fəaliyyətlərdir.

Nə zaman mütəxəssisdən dəstək almaq lazımdır?

Uşağın davranışında ciddi və davamlı dəyişiklik müşahidə olunursa, aqressiv davranış tez-tez təkrarlanırsa, uşaq özünə və ya başqalarına zərər verə biləcək davranışlar göstərirsə və ya davranış gündəlik həyatına və sosial münasibətlərinə ciddi təsir edirsə, pediatr və ya uşaq inkişafı üzrə uyğun mütəxəssislə məsləhətləşmək faydalıdır.

Mütəxəssis uşağın yaşını, inkişafını, ailə və sosial mühitini nəzərə alaraq vəziyyəti daha ətraflı qiymətləndirə bilər.

Baku Junior Campus uşaqların sosial və emosional inkişafına necə dəstək olur?

Baku Junior Campus-da uşağın təhsil prosesində yalnız akademik biliklərinə deyil, sosial və emosional inkişafına da diqqət yetirilir.

Uşaqlar qrup fəaliyyətləri, oyunlar, yaradıcı məşğələlər və gündəlik ünsiyyət vasitəsilə paylaşmağı, növbə gözləməyi, əməkdaşlıq etməyi və fikirlərini ifadə etməyi öyrənirlər.

Məqsəd uşaqlar üçün qaydaların və sərhədlərin olduğu, eyni zamanda onların özlərini rahat və təhlükəsiz hiss etdiyi mühit yaratmaqdır.

Uşağın hər davranışının arxasında onun inkişaf mərhələsini və fərdi xüsusiyyətlərini nəzərə almağa çalışırıq.

Nəticə

Uşağın sözə qulaq asmaması və ya vurması valideyn üçün çətin vəziyyət yarada bilər. Lakin bu davranışları yalnız “pislik” kimi qiymətləndirmək əvəzinə, onların səbəbini anlamağa çalışmaq daha faydalıdır.

Uşağa aydın sərhədlər qoymaq, onun hisslərini adlandırmağa kömək etmək, fiziki davranışa alternativ yollar öyrətmək və müsbət davranışları diqqətdə saxlamaq uşağın sosial və emosional bacarıqlarının inkişafına dəstək ola bilər.

Unutmaq olmaz ki, uşaqlar emosiyalarını idarə etməyi hazır şəkildə bilmirlər. Onlar bu bacarığı böyüklərin dəstəyi, nümunəsi və ardıcıl yanaşması ilə tədricən öyrənirlər.

Baku Junior Campus — uşaqların yalnız öyrəndiyi deyil, həm də ünsiyyət qurmağı, əməkdaşlıq etməyi və özlərini ifadə etməyi öyrəndiyi inkişaf mühiti.