Valideynlər bəzən uşaqlarının həqiqəti tam əks etdirməyən sözlər dediyini müşahidə edə bilərlər. Bəzən bu, sadə bir uşaq fantaziyası kimi görünür, bəzən isə yalan danışmaq təkrarlanan davranışa çevrilir və valideynlərdə narahatlıq yaradır: Uşaq niyə yalan danışır? Bunu hansı səbəbdən edir? Valideyn necə düzgün reaksiya verməlidir?
Əvvəlcə başa düşmək vacibdir ki, uşağın yalan danışması hər zaman qəsdən aldatmaq və ya tərbiyəsizlik demək deyil. Uşağın yaşından asılı olaraq bu davranış cəzadan qorxmaq, xoşagəlməz vəziyyətdən qaçmaq, özünü müdafiə etmək, diqqət cəlb etmək və ya fantaziya ilə reallıq arasındakı fərqi hələ tam anlamamaqla bağlı ola bilər.
Bu səbəbdən valideynin əsas məqsədi yalnız uşağın yalan danışmasının qarşısını almaq deyil, davranışın səbəbini anlamaq və uşağa qorxmadan həqiqəti söyləməyi öyrətməkdir.
Uşaqlar niyə yalan danışmağa başlayırlar?
Uşağın yalan danışmasının bir neçə fərqli səbəbi ola bilər. Burada uşağın yaşı, konkret vəziyyət və ailədə səhvlərə necə reaksiya verildiyi mühüm rol oynayır.
1. Uşaq cəzalandırılmaqdan qorxur
Ən geniş yayılmış səbəblərdən biri valideynin reaksiyasından qorxmaqdır.
Məsələn, uşaq hansısa əşyanı sındırıbsa, aşağı qiymət alıbsa və ya müəyyən edilmiş qaydanı pozubsa, cəzalandırılacağından qorxaraq həqiqəti gizlətməyə çalışa bilər.
Belə vəziyyətdə yalan xoşagəlməz nəticədən qaçmaq üçün bir vasitəyə çevrilir.
Əgər uşaq səhvlərinə görə mütəmadi olaraq çox sərt reaksiya ilə qarşılaşırsa, zamanla həqiqəti söyləməyi təhlükəli hesab edə bilər.
2. Uşaq xoşagəlməz vəziyyətdən qaçmaq istəyir
Bəzən uşaq müəyyən davranışının xoşagəlməz söhbətə səbəb olacağını bildiyi üçün hadisəni fərqli şəkildə təqdim edir.
Məsələn, ev tapşırığını hələ etmədiyi halda onu artıq yerinə yetirdiyini deyə bilər.
Belə vəziyyətdə uşağı dərhal yalan danışmaqda günahlandırmaq əvəzinə, nə üçün həqiqəti söyləməyin onun üçün çətin olduğunu anlamağa çalışmaq daha faydalıdır.
3. Uşağın fantaziyası
Xüsusilə məktəbəqədər yaş dövründə uşaqlar fantaziya ilə reallıq arasındakı sərhədi tam şəkildə ayırmaya bilərlər.
Uşaq inanılmaz hadisələr haqqında danışa, müxtəlif hekayələr uydura və ya baş vermiş hadisələri şişirdə bilər. Bu, hər zaman şüurlu şəkildə aldatmaq məqsədi daşımır.
Fantaziya uşağın inkişafının təbii hissəsi ola bilər və onun təxəyyülü ilə yaradıcı düşüncəsinin inkişafı ilə əlaqəli ola bilər.
Belə vəziyyətlərdə valideyn sakit şəkildə soruşa bilər:
“Bu, həqiqətən baş verib, yoxsa sən bunu təsəvvür etmisən?”
Bu yanaşma uşağa zamanla real hadisə ilə uydurma hekayə arasındakı fərqi anlamağa kömək edir.
4. Uşaq diqqət cəlb etmək istəyir
Bəzi uşaqlar ətrafdakı insanların diqqətini cəlb etmək üçün həqiqəti dəyişdirə və ya hadisələri şişirdə bilərlər.
Məsələn, öz nailiyyətlərini olduğundan daha böyük göstərə, baş verməyən hadisələr haqqında danışa və ya sahib olmadığı bacarıqları olduğunu söyləyə bilər.
Belə hallarda valideyn uşağın gündəlik həyatında kifayət qədər diqqət, dəstək və özünü ifadə etmək imkanı əldə edib-etmədiyinə diqqət yetirməlidir.
5. Uşaq özünü daha yaxşı göstərmək istəyir
Bəzən uşaqlar valideynlərinin, dostlarının və ya yaşıdlarının qarşısında daha uğurlu görünmək üçün həqiqəti dəyişdirirlər.
Məsələn, öz biliklərini, nailiyyətlərini və ya dostlarının sayını olduğundan artıq göstərə bilərlər.
Bu zaman uşağı digər uşaqlarla müqayisə etməmək və onun yalnız uğurlarına görə dəyərləndirilmədiyini hiss etdirmək xüsusilə vacibdir.
6. Uşaq şəxsi sərhədlərini qorumaq istəyir
Uşaq böyüdükcə müstəqillik və şəxsi məkan ehtiyacı da artır.
Uşağın həyatındakı hər bir detalı valideynlə bölüşmək istəməməsi avtomatik olaraq yalan danışması demək deyil.
Valideyn uşağa şəxsi sərhədlərini düzgün ifadə etməyi öyrətməli, eyni zamanda təhlükəsizliklə bağlı vacib vəziyyətlərdə mütləq etibar etdiyi böyüklə danışmağın vacibliyini izah etməlidir.
Uşaq niyə valideyninə yalan danışır?
“Uşaq niyə anasına və ya atasına yalan danışır?” sualı çox vaxt ailədaxili münasibətlərlə bağlı olur.
Əgər uşaq valideynlərinin səhv etdikdə belə onu sakit şəkildə dinləyəcəyinə əmindirsə, həqiqəti söyləməsi daha asan olur.
Buna görə ailədə elə bir mühit yaratmaq vacibdir ki, səhv etmək alçaldılmaq və ya sərt cəza ilə deyil, vəziyyəti anlamaq və düzəltmək imkanı ilə əlaqələndirilsin.
Bu, uşağa heç bir qayda qoyulmaması demək deyil. Əksinə, uşaqlar üçün aydın sərhədlər və qaydalar vacibdir. Lakin bu qaydalar yaşa uyğun, başadüşülən və ardıcıl olmalıdır.
Uşaq daim yalan danışırsa, nə etmək lazımdır?
İlk növbədə emosional reaksiya verməməyə çalışmaq lazımdır.
Uşaq həqiqəti gizlədirsə, vəziyyətin səbəbini sakit şəkildə öyrənməyə çalışın.
Məsələn, belə suallar verə bilərsiniz:
- “Hadisənin necə baş verdiyini mənə danışa bilərsən?”
- “Niyə həqiqəti söyləmək sənə çətin oldu?”
- “Məndən qorxdun ki, əsəbiləşəcəyəm?”
- “Bu vəziyyəti necə düzəldə bilərik?”
Bu suallar uşağa sadəcə “yalan danışmaq olmaz” deməkdən daha faydalıdır. Çünki uşaq öz davranışının səbəbini və nəticəsini anlamağa başlayır.
Uşağa “yalançısan” deməyin
“Sən yalançısan” kimi ifadələr uşağın özünü mənfi şəkildə dəyərləndirməsinə səbəb ola bilər.
Bunun əvəzinə konkret davranış haqqında danışmaq daha doğrudur:
“Mənim üçün sənin həqiqəti söyləməyin çox vacibdir.”
və ya:
“İndi dediyin söz həqiqətə uyğun deyil. Gəlin birlikdə bunun niyə baş verdiyini anlayaq.”
Uşaq başa düşməlidir ki, yanlış olan onun özü deyil, konkret davranışıdır.
Uşağı sorğu-suala tutmayın
Valideyn uşağa ard-arda çoxlu suallar verdikdə uşaq özünü təzyiq altında hiss edə və daha çox qapana bilər.
Xüsusilə eyni hadisəni dəfələrlə danışmağa məcbur etmək düzgün yanaşma deyil.
Daha yaxşısı sakit şəkildə bildirməkdir ki, məqsəd uşağı günahlandırmaq yox, baş verənləri anlamaqdır və o, özünü rahat hiss etdiyi zaman danışa bilər.
Uşağa şəxsi nümunə göstərin
Uşaqlar yalnız izahlarla deyil, böyüklərin davranışlarını müşahidə edərək də öyrənirlər.
Valideynlər öz səhvlərini qəbul edir, dürüst davranır və yanlışlarını sakit şəkildə izah edirlərsə, uşaq da dürüstlüyə daha müsbət yanaşma formalaşdıra bilər.
Məsələn:
“Mən səhv etdim və bunu düzəltmək istəyirəm.”
Belə bir nümunə uşağa səhvi etiraf etməyin insanı pis etmədiyini göstərir.
Uşağa səhvlərini düzəltməyi öyrədin
Uşağa dürüstlüyün yalnız etiraf etməkdən ibarət olmadığını da izah etmək vacibdir.
Eyni zamanda öz davranışının nəticələrinə görə məsuliyyət daşımağı və yaranmış vəziyyəti düzəltməyi öyrənmək lazımdır.
Məsələn, uşaq hansısa əşyanı zədələyibsə, birlikdə bunun necə düzəldilə biləcəyini düşünmək olar. Əgər razılaşmanı pozubsa, etimadı necə bərpa edə biləcəyini müzakirə etmək mümkündür.
Beləliklə, uşaq tədricən aşağıdakı əlaqəni anlayır:
davranış → məsuliyyət → vəziyyətin düzəldilməsi.
Uşaq qorxduğu üçün yalan danışırsa, nə etmək lazımdır?
Əgər uşağın tez-tez məhz valideynin reaksiyasından qorxduğu üçün həqiqəti gizlətdiyini müşahidə edirsinizsə, ailədə ünsiyyət tərzini nəzərdən keçirmək faydalıdır.
Bu, qaydaların ləğv edilməsi demək deyil.
Uşaq bilməlidir:
“Mənə həqiqəti danışa bilərsən. Əvvəlcə nə baş verdiyini anlayacağıq, sonra isə bunu necə düzəldə biləcəyimizi birlikdə düşünəcəyik.”
Belə yanaşma uşağın valideynlərinə olan etimadını gücləndirməyə və səhvləri gizlətmək ehtiyacını azaltmağa kömək edə bilər.
Uşağı yalan danışdığına görə cəzalandırmaq lazımdırmı?
Bütün vəziyyətlər üçün eyni yanaşma mövcud deyil. Uşağın yaşı, yalanın səbəbi və konkret vəziyyət nəzərə alınmalıdır.
Cəza uşağı alçaltmamalı, qorxutmamalı və valideyn-uşaq münasibətində etimadı pozmamalıdır.
Daha faydalı yanaşma uşağa davranışının nəticələrini izah etmək və yaranmış vəziyyəti düzəltməyi öyrətməkdir.
Mümkün olduqda, uşağın davranışı ilə birbaşa əlaqəli və məntiqli nəticələrdən istifadə etmək daha məqsədəuyğundur.
Uşağa həqiqəti danışmağı necə öyrətmək olar?
Dürüstlük bir gündə formalaşan xüsusiyyət deyil. Bu, zamanla inkişaf edən bir bacarıqdır.
Valideynlər:
- uşağın etiraflarına sakit reaksiya verə bilər;
- səhvlərinə görə onu alçaltmamalıdır;
- yalanın nəticələrini izah etməlidir;
- dürüst davrandığı zaman bunu qiymətləndirməlidir;
- öz davranışları ilə nümunə göstərməlidir;
- səhvin nəticələrini düzəltməyə kömək etməlidir;
- aydın ailə qaydaları müəyyən etməlidir;
- uşağın hissləri və çətinlikləri haqqında onunla mütəmadi danışmalıdır.
Xüsusilə uşaq öz istəyi ilə səhvini etiraf etdikdə bunu görmək və qiymətləndirmək vacibdir.
Məsələn:
“Mənə həqiqəti danışdığın üçün təşəkkür edirəm. İndi gəlin birlikdə bu vəziyyəti necə düzəldə biləcəyimizi düşünək.”
Belə münasibət uşağa dürüstlüyün dəyərli olduğunu göstərir.
Uşağın yalan danışması nə zaman xüsusi diqqət tələb edir?
Əksər hallarda uşağın ara-sıra həqiqəti dəyişdirərək danışması inkişaf prosesinin bir hissəsi ola bilər. Lakin yalan danışmaq davamlı xarakter alırsa və digər davranış və ünsiyyət çətinlikləri ilə birlikdə müşahidə olunursa, vəziyyətə daha diqqətlə yanaşmaq faydalıdır.
Belə hallarda uşaq psixoloqu ilə məsləhətləşmək uşağın davranışının mümkün səbəblərini daha yaxşı anlamağa və uyğun ünsiyyət strategiyası seçməyə kömək edə bilər.
Hər bir uşağın fantaziyasını və ya həqiqəti dəyişdirərək danışmasını ciddi problem kimi qiymətləndirmək və özbaşına nəticə çıxarmaq düzgün deyil.
Əsas məqsəd qorxu deyil, etimaddır
Uşaq valideynlərinin onu dinləməyə hazır olduğunu bildikdə, səhv etdikdən sonra belə həqiqəti söyləməsi daha asan olur.
Tərbiyənin məqsədi uşağın yalan danışmaqdan qorxması deyil, onun tədricən dürüstlüyün, məsuliyyətin və etimadın dəyərini anlamasıdır.
“Uşağı yalan danışmaqdan necə çəkindirim?” sualı əvəzinə valideyn özünə belə sual verə bilər:
“Uşağımın həqiqəti söyləməsinə nə mane olur və onun mənimlə danışarkən özünü daha rahat və təhlükəsiz hiss etməsi üçün nə edə bilərəm?”
Baku Junior Campus — uşağın hərtərəfli inkişafı üçün mühit
Baku Junior Campus olaraq uşaqların yalnız akademik inkişafına deyil, həm də sosial bacarıqlarının formalaşmasına diqqət yetiririk. Müstəqillik, məsuliyyət, ünsiyyət, komanda işi və ətrafdakılarla sağlam münasibət qurmaq uşağın inkişafının mühüm hissələridir.
Uşağın sual verə bildiyi, fikrini ifadə etdiyi, səhvlərindən öyrəndiyi və tədricən daha müstəqil olduğu mühit onun şəxsiyyət kimi formalaşmasına mühüm dəstək verir.
Biz inanırıq ki, uşaqlarla münasibət yalnız qaydalar üzərində deyil, etimad, hörmət və açıq ünsiyyət üzərində qurulmalıdır.
Tez-tez verilən suallar
Uşaq niyə səbəbsiz yerə yalan danışır?
Səbəb böyüklər üçün aydın görünməyə bilər. Uşaq cəzadan qorxa, diqqət cəlb etmək istəyə, özünü müdafiə edə, fantaziya qura və ya xoşagəlməz vəziyyətdən qaçmağa çalışa bilər.
Uşaq daim yalan danışırsa, nə etmək lazımdır?
İlk növbədə davranışın səbəbini sakit şəkildə anlamağa çalışmaq lazımdır. Uşağa “yalançısan” kimi etiketlər vermək əvəzinə konkret davranışı müzakirə etmək, aydın qaydalar müəyyənləşdirmək və səhvin nəticələrini düzəltməyə kömək etmək daha faydalıdır.
Uşağı yalan danışdığına görə cəzalandırmaq lazımdırmı?
Sərt cəza və alçaltma uşağın dürüstlük vərdişinin formalaşmasına kömək etmir. Daha effektiv yanaşma davranışın nəticələrini izah etmək və uşağa məsuliyyət götürməyi öyrətməkdir.
Uşağa yalan danışmağın düzgün olmadığını necə izah etmək olar?
Uşağa izah etmək olar ki, yalan insanlar arasındakı etimadı zəiflədə və problemlərin həllini çətinləşdirə bilər. Eyni zamanda ona göstərmək vacibdir ki, səhvi etiraf etmək vəziyyəti düzəltmək üçün ilk addımdır.
Uşaq valideynlərindən qorxduğu üçün yalan danışırsa, nə etmək lazımdır?
Valideyn öz reaksiyasını nəzərdən keçirməlidir. Uşaq bilməlidir ki, səhv etsə belə, həqiqəti söyləyə və dinlənilə bilər. Daha sonra isə yaranmış vəziyyətin necə düzəldiləcəyi birlikdə müzakirə oluna bilər.
Kiçik uşağın müxtəlif hekayələr uydurması normaldırmı?
Bəli. Fantaziya və hekayələr uydurmaq uşağın təxəyyülünün inkişafının təbii hissəsi ola bilər. Valideyn zamanla uşağa uydurma ilə real hadisə arasındakı fərqi anlamağa kömək edə bilər.