Uşağın bağçaya başlaması həm onun, həm də valideynlərin həyatında yeni mərhələnin başlanğıcıdır. Yeni mühit, fərqli gündəlik rejim, tanımadığı uşaqlar və böyüklər, valideyndən bir neçə saatlıq ayrılıq — bütün bunlar uşağın emosional reaksiyasına səbəb ola bilər.
Bu dövrdə valideynlərin ən çox verdiyi suallardan biri belədir: “Uşağım bağçada niyə ağlayır?”
Bəzən uşaq yalnız səhər valideynindən ayrılarkən ağlayır və bir neçə dəqiqə sonra sakitləşərək oyuna qoşulur. Bəzən isə ağlamaq gün ərzində də davam edir. Bu iki vəziyyət eyni deyil və səbəbi müəyyən etmək üçün uşağın bağçada necə davrandığını müşahidə etmək vacibdir.
Uşaq bağçada niyə ağlayır?
Uşağın bağçada ağlamasının bir neçə səbəbi ola bilər. Ən çox rast gəlinən səbəblərdən biri valideyndən ayrılmaq çətinliyidir. Uşaq uzun müddət valideynləri ilə birlikdə olubsa, ilk dəfə bir neçə saat onlardan ayrı qalmaq onun üçün böyük dəyişiklikdir.
Bununla yanaşı, uşaq:
- yeni mühitdən çəkinə bilər;
- tanımadığı insanlarla ünsiyyət qurmaqda çətinlik çəkə bilər;
- valideyninin geri qayıtmayacağından qorxa bilər;
- yeni gündəlik rejimə öyrəşə bilməyə bilər;
- digər uşaqlarla ünsiyyətdə çətinlik yaşaya bilər;
- yuxu və ya yemək rejiminə uyğunlaşmaya bilər;
- öz ehtiyaclarını müəllimə deməkdən çəkinə bilər;
- müəyyən fəaliyyət və ya qaydaları qəbul etməkdə çətinlik çəkə bilər.
Bəzən isə səbəb sadəcə yorğunluq, aclıq və ya uşağın həmin gün özünü yaxşı hiss etməməsi ola bilər.
Ən çox rast gəlinən səbəb: valideyndən ayrılmaq
Uşaq bağçaya gedərkən ağlayırsa, ilk növbədə onun valideyndən ayrılma anına necə reaksiya verdiyinə diqqət etmək lazımdır.
Bəzi uşaqlar valideyn qapıdan çıxan kimi ağlamağa başlayır, lakin bir neçə dəqiqədən sonra sakitləşir və fəaliyyətlərə qoşulurlar. Bu, bağçaya adaptasiya dövründə tez-tez rast gəlinən vəziyyətdir.
Uşaq üçün “anam indi gedir, amma sonra geri qayıdacaq” anlayışı böyüklərdəki qədər aydın olmaya bilər. Buna görə də valideynin nə vaxt qayıdacağını sadə şəkildə izah etmək uşağın özünü daha güvənli hiss etməsinə kömək edə bilər.
Məsələn:
“Sən indi bağçada oynayacaqsan, mən isə günorta yeməyindən sonra səni götürməyə gələcəyəm.”
Uşağın başa düşəcəyi zaman ifadələrindən istifadə etmək daha faydalıdır.
Uşaq bağçaya getmək istəmirsə, bu nə deməkdir?
“Bağçaya getmək istəmirəm” cümləsi həmişə bağçada problemin olduğunu göstərmir.
Uşaq sadəcə evdə valideyni ilə qalmaq istəyir, sevdiyi oyunu yarımçıq qoymaq istəmir və ya yeni günün necə keçəcəyindən narahat ola bilər.
Buna görə də uşağın sözünü dərhal “bağçanı sevmir” kimi qiymətləndirmək əvəzinə, səbəbi anlamağa çalışmaq lazımdır.
Valideyn uşağa sakit şəkildə suallar verə bilər:
- “Bağçada səni ən çox nə narahat edir?”
- “Səhər bağçaya gələndə hansı hissləri keçirirsən?”
- “Gün ərzində ən çox hansı vaxtı sevmirsən?”
- “Sənə kim kömək edir?”
- “Bağçada ən çox hansı oyunu xoşlayırsan?”
Əsas məqsəd uşağı sorğu-suala çəkmək deyil, onun hisslərini ifadə etməsinə şərait yaratmaqdır.
Uşağın nə vaxt ağladığına diqqət edin
Uşağın nə vaxt ağlaması səbəbi müəyyənləşdirmək üçün çox vacibdir.
Əgər uşaq yalnız valideynlə vidalaşarkən ağlayır, sonra isə sakitləşib oynayırsa, bu, bir çox hallarda ayrılığa uyğunlaşma prosesi ilə bağlı ola bilər.
Əgər uşaq müəyyən bir fəaliyyət zamanı, məsələn, yatmazdan əvvəl, yemək vaxtı və ya geyinərkən ağlayırsa, konkret səbəbi araşdırmaq lazımdır.
Əgər uşaq gün ərzində uzun müddət sakitləşmir, fəaliyyətlərə qoşulmur, yeməkdən və yuxudan imtina edirsə, vəziyyəti tərbiyəçi ilə ətraflı müzakirə etmək faydalıdır. Davamlı və güclənən narahatlıq olduqda isə uşaq psixoloqu və ya pediatrla məsləhətləşmək məqsədəuyğundur.
Uşağın bağçaya adaptasiyası niyə vaxt tələb edir?
Hər uşağın bağçaya uyğunlaşma müddəti fərqlidir. Bəzi uşaqlar yeni mühitə daha tez alışır, digərlərinə isə daha çox zaman lazım olur.
Uşağın xarakteri, əvvəlki sosial təcrübəsi, valideynlərdən ayrılmağa münasibəti və yeni mühitə reaksiyası adaptasiya prosesinə təsir göstərə bilər.
Bu səbəbdən bir uşağın bir neçə gün ərzində bağçaya alışması, digər uşağın isə daha uzun müddət ərzində tədricən uyğunlaşması normal ola bilər.
Əsas göstərici yalnız “neçə gündür ağlayır?” sualı deyil. Daha vacib olan müsbət dinamikanın olub-olmamasıdır. Məsələn, uşaq əvvəlcə bütün səhər ağlayırdısa, sonradan yalnız vidalaşarkən ağlamağa başlayıbsa və daha sonra oyuna qoşulursa, bu, uyğunlaşmanın irəlilədiyini göstərə bilər.
Uşaq bağçada ağlayanda valideyn nə etməlidir?
İlk növbədə valideyn sakit qalmalıdır. Uşağın ağlaması valideyndə günahkarlıq və narahatlıq yarada bilər. Lakin uşağın qarşısında həddindən artıq narahatlıq göstərmək onun da vəziyyəti təhlükəli kimi qəbul etməsinə səbəb ola bilər.
Uşağın hisslərini inkar etmək əvəzinə onları qəbul etmək daha doğrudur.
Məsələn:
“Sənin indi kədərləndiyini görürəm. Mənim üçün darıxırsan. Bu normaldır. Mən səni günün sonunda götürməyə gələcəyəm.”
“Bunda ağlayacaq nə var?”, “Böyük uşaqsan, ağlama” kimi ifadələrdən qaçmaq lazımdır.
Uşağın ağlamasına görə onu utandırmaq və ya danlamaq əvəzinə, hisslərinin başa düşüldüyünü göstərmək daha faydalıdır.
Vidalaşmanı çox uzatmayın
Uşağın bağçaya adaptasiyasında səhər vidalaşması xüsusi əhəmiyyət daşıyır.
Valideyn uşağı uzun müddət qucağında saxlayır, bir neçə dəfə çıxıb geri qayıdır və “Mən gedim, yoxsa qalım?” kimi tərəddüd göstərirsə, uşağın narahatlığı daha da arta bilər.
Bunun əvəzinə hər gün eyni və qısa vidalaşma ritualından istifadə etmək olar:
qucaqlaşma → xoş söz → nə vaxt qayıdacağınızı demək → müəllimə təhvil vermək.
Bu ritual uşağa nə baş verəcəyini əvvəlcədən bilməyə kömək edir.
Uşaq sakitləşəndən sonra nə baş verir?
Valideynin bilməli olduğu ən vacib məqamlardan biri budur: uşağın qapıda ağlaması onun bütün günü ağladığı anlamına gəlmir.
Bəzi uşaqlar valideyn ayrıldıqdan qısa müddət sonra sakitləşir, oyuna qoşulur, digər uşaqlarla ünsiyyət qurur və gün ərzində özünü rahat hiss edir.
Buna görə valideyn tərbiyəçidən soruşmalıdır:
“Mən gedəndən sonra nə qədər müddət ağladı?”
və
“Sonra nə ilə məşğul oldu?”
Uşağın bağçadakı bütün gününü qiymətləndirmək, yalnız səhərki vidalaşma anına əsaslanmamaq daha düzgün yanaşmadır.
Uşağın bağçada özünü rahat hiss etməsi üçün nə etmək olar?
Valideyn və bağça əməkdaşlarının əməkdaşlığı uşağın adaptasiyasını asanlaşdıra bilər.
Uşağın sevdiyi oyunlar, maraqları, gündəlik vərdişləri və onu sakitləşdirən fəaliyyətlər haqqında tərbiyəçiyə məlumat vermək faydalıdır.
Məsələn, uşaq rəsm çəkməyi, konstruktordan istifadə etməyi və ya kitab oxumağı sevirsə, bağçada onun diqqətini bu fəaliyyətlərə yönəltmək daha rahat keçid yarada bilər.
Uşağın bağçadakı mühitə tədricən qoşulması, əvvəlcə tanış fəaliyyətlərlə başlaması və sonra digər uşaqlara qoşulması onun özünü daha güvənli hiss etməsinə kömək edə bilər.
Evdə bağça haqqında necə danışmaq lazımdır?
Valideynlərin bağça haqqında danışıq tərzi də uşağın münasibətinə təsir edə bilər.
Bağçanı cəza kimi təqdim etmək olmaz:
“Belə davam etsən, səni bağçaya qoyacağam.”
Bu cümlə uşağın gözündə bağçanı mənfi məkan kimi formalaşdıra bilər.
Bunun əvəzinə bağçada baş verən maraqlı hadisələr haqqında danışmaq olar:
“Sabah bağçada hansı oyunu oynayacağını görəcəyik.”
“Görəsən, sabah hansı rənglərlə rəsm çəkəcəksiniz?”
“Bağçada yeni dostlarınla oynaya bilərsən.”
Lakin həddindən artıq ideal obraz yaratmaq da lazım deyil. Uşağa bağçanın real gündəlik həyat olduğunu anlatmaq daha doğrudur.
Uşağın ağlamasını dayandırmaq yox, səbəbini anlamaq vacibdir
Valideyn üçün əsas məqsəd uşağın heç vaxt ağlamaması olmamalıdır. Ağlamaq uşağın hisslərini ifadə etmə yollarından biridir.
Əsas məsələ uşağın nəyə görə ağladığını anlamaqdır.
Bəzən səbəb valideyndən ayrılmaqdır. Bəzən yorğunluq, aclıq, yuxu, yeni mühit və ya sosial ünsiyyət çətinliyi ola bilər. Bəzi hallarda isə konkret bir hadisə və ya vəziyyət uşağı narahat edə bilər.
Ona görə də “Ağlama” deməkdənsə, “Səni nə narahat edir?” sualını vermək daha faydalıdır.
Hansı hallarda daha diqqətli olmaq lazımdır?
Əgər uşaq bir neçə həftə keçməsinə baxmayaraq heç bir müsbət dəyişiklik göstərmirsə, bağçada fəaliyyətlərə qoşulmursa, davamlı olaraq yemək və yuxudan imtina edirsə və ya narahatlığı gündəlik həyatına ciddi təsir edirsə, vəziyyəti tərbiyəçi və bağçanın psixoloqu ilə müzakirə etmək məsləhətdir.
Əgər uşağın narahatlığı getdikcə artırsa və yeni emosional və ya fiziki əlamətlər meydana çıxırsa, mütəxəssis dəstəyi almaq məqsədəuyğundur. Fiziki simptomları isə yalnız “bağçaya adaptasiya” ilə izah etmək düzgün deyil.
Valideynlər üçün 7 praktik məsləhət
1. Uşağı bağçaya əvvəlcədən hazırlayın.
Bağça haqqında danışın, mümkün olduqda əvvəlcədən mühiti göstərin.
2. Gündəlik rejimi tədricən uyğunlaşdırın.
Yuxu, yemək və oyanma saatlarını bağçanın rejiminə yaxınlaşdırın.
3. Vidalaşmanı qısa və sabit edin.
Hər gün oxşar şəkildə vidalaşmaq uşağa güvən verir.
4. Uşağın hisslərini qəbul edin.
“Ağlama” əvəzinə “Sənin üçün indi çətindir, bunu başa düşürəm” deyə bilərsiniz.
5. Uşağı digər uşaqlarla müqayisə etməyin.
Hər uşağın adaptasiya tempi fərqlidir.
6. Tərbiyəçi ilə mütəmadi əlaqədə olun.
Uşağın siz getdikdən sonra necə davrandığını öyrənin.
7. Kiçik uğurları qeyd edin.
“Bu gün özün qrupa girdin”, “Bu gün yeni oyun oynadın” kimi müsbət geribildirimlər uşağın özünəinamını gücləndirə bilər.
Nəticə
Uşaq bağçada niyə ağlayır? Bu sualın yalnız bir cavabı yoxdur. Ağlamaq çox zaman yeni mühitə, valideyndən ayrılığa və gündəlik rejimdəki dəyişikliklərə uyğunlaşma prosesinin bir hissəsi ola bilər. Ancaq uşağın nə vaxt, nə qədər və hansı vəziyyətdə ağladığını müşahidə etmək səbəbi daha düzgün anlamağa kömək edir.
Valideynin səbirli və sakit münasibəti, tərbiyəçi ilə əməkdaşlıq və uşağın hisslərinə hörmətlə yanaşmaq bağçaya adaptasiya prosesini daha rahat edə bilər.
Unutmayaq ki, uşağın bağçaya alışması bir yarış deyil. Kiminsə tez, kiminsə daha gec uyğunlaşması tamamilə normaldır. Əsas məqsəd uşağın özünü təhlükəsiz, qəbul olunmuş və rahat hiss etdiyi mühit yaratmaqdır.
Baku Junior Campus
Baku Junior Campus-da uşaqların yeni mühitə rahat uyğunlaşmasına, sosial bacarıqlarını inkişaf etdirməsinə və gündəlik fəaliyyətlərdə daha müstəqil olmasına dəstək göstərilir.
Bizim üçün hər uşağın fərdi xüsusiyyətlərini nəzərə almaq, onun özünü rahat hiss etdiyi və öyrənməkdən zövq aldığı mühit yaratmaq vacibdir.