Uşağın məktəbə hazırlığı yalnız oxumağı, yazmağı və saymağı öyrənməkdən ibarət deyil. Bu, daha geniş və kompleks bir prosesdir. Uşağın diqqətini cəmləyə bilməsi, təlimatları dinləməsi, yaşıdları ilə ünsiyyət qurması, tapşırıqları müstəqil şəkildə yerinə yetirməsi və yeni məlumatları qəbul etməsi də məktəbə hazırlığın vacib hissələridir.

Buna görə də düzgün təşkil olunmuş məktəbə hazırlıq proqramı uşağın intellektual, nitq, fiziki, sosial və emosional inkişafının müxtəlif istiqamətlərini əhatə etməlidir.

Uşağın məktəbə hazırlığına nələr daxildir?

Hər uşağın inkişaf tempi fərqlidir. Buna görə də hazırlıq proqramı uşağın yaşına, fərdi xüsusiyyətlərinə və artıq formalaşmış bacarıqlarına uyğun qurulmalıdır. Bununla belə, məktəbəqədər hazırlıq zamanı diqqət yetirilən bir neçə əsas istiqamət var.

1. Nitqin inkişafı

Yaxşı inkişaf etmiş nitq uşağa müəllimin izahlarını başa düşməyə, suallar verməyə, öz fikirlərini ifadə etməyə və digər uşaqlarla ünsiyyət qurmağa kömək edir.

Məktəbə hazırlıq zamanı uşaq tədricən:

• fikirlərini aydın və düzgün ifadə etməyi;
• suallara tam cümlələrlə cavab verməyi;
• qısa hekayə və nağılları danışmağı;
• şəkillər əsasında hekayə qurmağı;
• söz ehtiyatını genişləndirməyi;
• yeni sözlərin mənasını başa düşməyi;
• hadisələri ardıcıllıqla danışmağı

öyrənir.

Nitqin inkişafı gələcəkdə oxu və yazı bacarıqlarının formalaşmasında da mühüm rol oynayır.

2. Oxuya hazırlıq

Məktəbə başlamazdan əvvəl uşağın hərflər və səslərlə tanış olması faydalıdır. Lakin bu proses uşağın yaşına və inkişaf səviyyəsinə uyğun şəkildə aparılmalıdır.

Məşğələlər zamanı aşağıdakı bacarıqlar inkişaf etdirilə bilər:

• sözlərdə səsləri fərqləndirmək;
• sözün ilk və son səsini müəyyən etmək;
• hərfləri tanımaq;
• hərfi müvafiq səslə əlaqələndirmək;
• sözləri hecalara ayırmaq;
• sadə sözlər yaratmaq;
• tədricən oxumağa keçmək.

Burada əsas məqsəd uşağa mümkün qədər erkən yaşda oxumağı öyrətmək deyil. Daha vacib olan onun kitablara, sözlərə və öyrənmə prosesinə marağını formalaşdırmaqdır.

3. Yazıya hazırlıq

Yazı bacarığının formalaşması üçün uşağın incə motorikasının və əl-göz koordinasiyasının inkişaf etməsi vacibdir. Buna görə də yazı öyrədilməzdən əvvəl əl və barmaq hərəkətlərini inkişaf etdirən fəaliyyətlərə diqqət yetirilməlidir.

Bunun üçün:

• rəsm çəkmək;
• rəngləmək;
• xətləri və fiqurları izləmək;
• ştrixləmə;
• plastilinlə işləmək;
• aplikasiyalar hazırlamaq;
• mozaika;
• pazllar;
• qrafik məşqlər

istifadə edilə bilər.

Bu fəaliyyətlər uşağın gələcəkdə yazı bacarığını daha rahat mənimsəməsinə kömək edir.

4. Riyazi hazırlıq

Məktəbə hazırlığın mühüm istiqamətlərindən biri ilkin riyazi anlayışların formalaşdırılmasıdır. Uşağın yalnız rəqəmləri əzbərləməsi deyil, say və miqdar arasındakı əlaqəni başa düşməsi vacibdir.

Məktəbəqədər dövrdə uşaq tədricən aşağıdakı anlayışlarla tanış olur:

• rəqəmlər və miqdar;
• çox və az;
• böyük və kiçik;
• bərabər və qeyri-bərabər;
• bir və çox;
• ölçü;
• forma;
• ardıcıllıq;
• zaman;
• məkan;
• sayma;
• sadə riyazi əməliyyatlar.

Bu fəaliyyətlər oyun formasında təşkil edilə bilər. Müxtəlif əşyalardan, kartlardan, konstruktorlardan, pazllardan və məntiqi tapşırıqlardan istifadə uşağın öyrənmə prosesini daha maraqlı edir.

5. Məntiqi düşünmənin inkişafı

Məntiqi düşünmə uşağa məlumatları təhlil etməyə, qanunauyğunluqları müəyyən etməyə və müxtəlif problemlərin həll yollarını tapmağa kömək edir.

Məntiqi düşünməni inkişaf etdirmək üçün:

• əşyaları müqayisə etmək;
• onları qruplaşdırmaq;
• artıq olan əşyanı müəyyən etmək;
• ardıcıllığı davam etdirmək;
• səbəb-nəticə əlaqələrini tapmaq;
• qanunauyğunluqları müəyyən etmək;
• sadə məntiqi məsələləri həll etmək;
• pazllar və baş sındıran oyunlardan istifadə etmək

faydalıdır.

Bu cür tapşırıqlar uşağın sadəcə məlumatı əzbərləməsinə deyil, onu anlamasına və tətbiq etməsinə kömək edir.

6. Diqqət və yaddaşın inkişafı

Məktəbdə uşağın müəllimi dinləməsi, yeni məlumatları yadda saxlaması və tapşırıqları müəyyən ardıcıllıqla yerinə yetirməsi tələb olunur.

Buna görə məktəbə hazırlıq zamanı diqqət və yaddaşın inkişafına xüsusi əhəmiyyət verilir.

Bu istiqamətdə:

• diqqəti cəmləşdirmə;
• fərqləri tapma;
• əşyaları və şəkilləri yadda saxlama;
• ardıcıllıqları təkrarlama;
• təlimatları yerinə yetirmə;
• diqqəti bir fəaliyyətdən digərinə yönəltmə;
• eşitmə və vizual yaddaş

üzrə müxtəlif məşqlərdən istifadə oluna bilər.

Tapşırıqlar uşağın yaşına uyğun seçilməli və onların çətinliyi tədricən artırılmalıdır.

7. Sosial hazırlıq

Məktəb yalnız dərslərdən ibarət deyil. Uşaq yeni kollektivə daxil olur, digər uşaqlarla və müəllimlə ünsiyyət qurur, müəyyən qaydalara əməl edir. Buna görə sosial bacarıqların inkişafı məktəbə hazırlığın vacib hissəsidir.

Sosial hazırlıq uşağa:

• yaşıdları ilə ünsiyyət qurmağı;
• qrup daxilində işləməyi;
• başqalarını dinləməyi;
• növbəsini gözləməyi;
• qaydalara əməl etməyi;
• kömək istəməyi;
• digər uşaqların şəxsi məkanına hörmət etməyi;
• kiçik fikir ayrılıqlarını sözlərlə həll etməyi

öyrənməyə kömək edir.

Bu bacarıqlar uşağın məktəb kollektivinə daha rahat uyğunlaşmasına şərait yaradır.

8. Müstəqilliyin inkişafı

Müstəqillik də məktəbə hazırlığın mühüm hissəsidir. Uşaq məktəbə başlamazdan əvvəl yaşına uyğun olaraq bəzi gündəlik işləri özü yerinə yetirməyi öyrənməlidir.

Məsələn, uşaq tədricən:

• əşyalarını özü toplamağı;
• məktəb ləvazimatlarından istifadə etməyi;
• iş masasını səliqəli saxlamağı;
• geyinib-soyunmağı;
• şəxsi gigiyenasına diqqət etməyi;
• sadə tapşırıqları yerinə yetirməyi;
• böyüyün daimi köməyi olmadan kiçik tapşırıqları başlayıb tamamlamağı

öyrənə bilər.

Burada uşağın yaşına uyğun müstəqillik səviyyəsini nəzərə almaq vacibdir.

9. Emosional hazırlıq

Məktəbə başlamaq uşaq üçün yeni insanlar, yeni mühit, qaydalar və gündəlik rejim deməkdir. Buna görə uşağın yalnız intellektual deyil, emosional baxımdan da hazırlanması vacibdir.

Uşağa tədricən:

• yeni vəziyyətləri sakit qəbul etmək;
• hisslərini sözlərlə ifadə etmək;
• kömək istəmək;
• kiçik uğursuzluqları qəbul etmək;
• alınmadıqda yenidən cəhd etmək;
• müəllimlə ünsiyyət qurmaq;
• dəyişikliklərə uyğunlaşmaq

öyrədilə bilər.

Məktəbə hazırlıq uşağın gözündə qorxu və təzyiq mənbəyinə çevrilməməlidir. Səhvlər öyrənmə prosesinin təbii hissəsi kimi qəbul edilməlidir.

10. Məktəbə müsbət münasibətin formalaşdırılması

Məktəbə hazırlığın əsas məqsədlərindən biri uşağın gələcək təhsilinə maraq yaratmaqdır.

Valideynlər uşaqla məktəb haqqında danışa, məktəb həyatı ilə bağlı kitablar oxuya, məktəb ləvazimatlarını birlikdə seçə və uşağın məktəbdə hansı yeni bilikləri əldə edə biləcəyi barədə söhbət edə bilərlər.

Eyni zamanda məktəbi uşağı qorxutmaq üçün vasitə kimi istifadə etmək düzgün deyil. Uşağa “məktəbdə səni danlayacaqlar” kimi ifadələr əvəzinə məktəbi yeni biliklər əldə edə, dostlar qazana və müxtəlif bacarıqlar inkişaf etdirə biləcəyi bir mühit kimi təqdim etmək daha faydalıdır.

Uşaq məktəbdən əvvəl nələri bacarmalıdır?

Məktəbə başlamazdan əvvəl bütün uşaqlar üçün məcburi olan vahid bacarıq siyahısı yoxdur. Uşaqlar müxtəlif sürətlə inkişaf edir və onların bacarıqları bir-birindən fərqlənə bilər.

Bununla belə, uşağın tədricən:

• böyüyü dinləməyi və təlimatları başa düşməyi;
• sadə tapşırıqları yerinə yetirməyi;
• müəyyən müddət ərzində diqqətini cəmləməyi;
• öz fikirlərini ifadə etməyi;
• yaşıdları ilə ünsiyyət qurmağı;
• sadə qaydalara əməl etməyi;
• yaşına uyğun müstəqillik göstərməyi;
• əsas rəng və formaları fərqləndirməyi;
• miqdar və say anlayışlarını başa düşməyi;
• sadə məntiqi tapşırıqları yerinə yetirməyi;
• kitablara və yeni biliklərə maraq göstərməyi

öyrənməsi faydalıdır.

Baku Junior Campus-da məktəbə hazırlıq

Baku Junior Campus-da məktəbə hazırlıq uşağın kompleks inkişafı prinsipi əsasında təşkil olunur. Əsas məqsəd məktəbəqədər yaşlı uşağa yalnız müəyyən biliklər vermək deyil, onun gələcək məktəb həyatında ehtiyac duyacağı bacarıqları formalaşdırmaqdır.

Məşğələlər zamanı nitq, diqqət, yaddaş, məntiqi düşünmə, incə motorika, yaradıcılıq və sosial bacarıqların inkişafına xüsusi diqqət yetirilir. Uşaqlar ilkin oxu, yazı və riyazi anlayışlarla tanış olur, müxtəlif inkişafetdirici tapşırıqlar yerinə yetirir və qrup daxilində işləməyi öyrənirlər.

Məşğələlər uşaqların yaşına və imkanlarına uyğun şəkildə təşkil edilir, tədris prosesi oyun və interaktiv fəaliyyətlərlə tamamlanır. Bu yanaşma uşağın yeni biliklərə marağını qorumağa və məktəbə hazırlıq prosesini daha rahat keçməsinə kömək edir.

Nəticə

Uşağın məktəbə hazırlığı yalnız hərflərin, rəqəmlərin və oxumağın öyrədilməsi ilə məhdudlaşmır. Bu, nitq, intellektual, sosial, emosional və fiziki inkişafı əhatə edən kompleks prosesdir.

Məktəbə hazırlığın əsas məqsədi uşağın daha müstəqil, diqqətli, maraqlı və öz bacarıqlarına inamlı olmasına dəstək verməkdir.

Düzgün təşkil olunmuş məşğələlər uşağın lazımi bacarıqları tədricən formalaşdırmasına və məktəbə keçid mərhələsini daha rahat yaşamasına kömək edə bilər.