İlk riyazi bacarıqlar uşağın həyatında məktəbə başlamazdan xeyli əvvəl formalaşmağa başlayır. Uşaq əvvəlcə “bir” və “çox” anlayışlarını fərqləndirir, əşyaların sayını müqayisə edir, böyük və kiçik anlayışlarını öyrənir, daha sonra isə rəqəmlər, ardıcıl sayma, sadə toplama və çıxma ilə tanış olur.

Bu səbəbdən uşağa saymağı öyrətmək mütləq masa arxasında və yalnız iş dəftərləri vasitəsilə həyata keçirilməli deyil. Məktəbəqədər yaşda riyaziyyatı oyunlar, hərəkətli fəaliyyətlər, gündəlik həyatdakı nümunələr və praktik tapşırıqlar vasitəsilə öyrənmək uşağın marağını qorumağa kömək edə bilər.

Bu yazıda uşağa saymağı necə öyrətmək, riyaziyyatla tanışlığa nə vaxt başlamaq, hansı oyun və məşqlərdən istifadə etmək və valideynlərin hansı səhvlərdən uzaq durmasının faydalı olduğu barədə danışacağıq.

Uşağa saymağı öyrətməyə nə vaxt başlamaq olar?

Uşağı riyaziyyatla tanış etməyə erkən yaşlardan etibarən tədricən başlamaq mümkündür. Bunun üçün ilk mərhələdə uşağa rəqəmləri yazdırmaq və ya uzun say ardıcıllığını əzbərlətmək lazım deyil.

Uşaq gündəlik həyatında daim miqdar anlayışı ilə qarşılaşır: iki oyuncaq, üç alma, bir neçə maşın, pilləkənlər, qaşıqlar və s.

Məhz bu sadə nümunələr uşağın riyazi düşüncəsinin formalaşması üçün təbii başlanğıc yaradır.

İlk mərhələdə uşağın aşağıdakı anlayışları mənimsəməsi faydalıdır:

• “Bir” və “çox” anlayışlarını fərqləndirmək;
• Az sayda əşyanı saymaq;
• Bəzi rəqəmləri tanımaq;
• Rəqəmlərin ardıcıllığını başa düşmək;
• Əşyaların sayını müqayisə etmək;
• “Çox”, “az” və “bərabər” anlayışlarını fərqləndirmək;
• Əşyaları rənginə, formasına və ölçüsünə görə qruplaşdırmaq;
• Sadə məntiqi əlaqələri anlamaq.

Əsas məqsəd bütün riyazi anlayışları eyni anda öyrətmək deyil. Yeni bilikləri uşağın yaşına, marağına və fərdi inkişaf tempinə uyğun şəkildə mərhələli təqdim etmək daha məqsədəuyğundur.

Uşağa 10-a qədər saymağı necə öyrətmək olar?

10-a qədər saymağı öyrətmək üçün xüsusi vəsaitlərə ehtiyac yoxdur. Uşağın gündəlik istifadə etdiyi əşyalardan yararlanmaq kifayətdir.

Məsələn, birlikdə:

• Oyuncaqları;
• Kubları;
• Qələmləri;
• Meyvələri;
• Maşınları;
• Pilləkənləri;
• Düymələri;
• Konstruktor hissələrini

saymaq olar.

Burada əsas məsələ yalnız rəqəmləri ardıcıl şəkildə söyləmək deyil. Uşağın hər rəqəmi konkret əşyanın sayı ilə əlaqələndirməsi vacibdir.

Məsələn, qarşısında beş kub varsa, hər kuba toxunaraq birlikdə “bir, iki, üç, dörd, beş” demək olar. Beləliklə, uşaq sonuncu deyilən rəqəmin bütün əşyaların ümumi sayını ifadə etdiyini tədricən anlamağa başlayır.

Uşağa saymağı öyrədən oyunlar

Oyun vasitəsilə öyrənmə uşağın riyazi anlayışlara marağını artırmağa və yeni bilikləri daha rahat mənimsəməsinə kömək edə bilər.

1. “Oyuncaqları say” oyunu

Uşağın qarşısına bir neçə oyuncaq qoyun və onları saymasını istəyin.

Daha sonra əlavə suallar verə bilərsiniz:

“Neçə maşın var?”

“Neçə kub var?”

“Hansı oyuncaqlar daha çoxdur?”

“Hansı daha azdır?”

“Hamısı birlikdə neçə oyuncaq edir?”

Uşaq saymağı mənimsədikcə əşyaların sayını tədricən artırmaq olar.

2. “Oyuncağı yedizdir” oyunu

Uşağın sevdiyi oyuncağı oyuna daxil edərək saymağı daha maraqlı etmək mümkündür.

Məsələn:

“Dovşan bu gün üç alma yemək istəyir. Ona neçə alma verməliyik?”

Uşaq lazımi sayda əşyanı seçir.

Daha sonra oyunu bir qədər çətinləşdirmək olar:

“Dovşanın üç alması var idi. Birini yedi. Neçə alma qaldı?”

Beləliklə, uşaq həm saymağı, həm də sadə toplama və çıxma anlayışlarını gündəlik situasiya üzərindən öyrənməyə başlayır.

3. “Rəqəmi tap” oyunu

Rəqəmlər yazılmış kartları hazırlayın və uşağa müəyyən rəqəmi tapmağı təklif edin.

Məsələn:

“4 rəqəmini tapa bilərsən?”

Uşaq rəqəmi tapdıqdan sonra qarşısına dörd oyuncaq qoymasını istəyin.

Bu oyun rəqəmin görüntüsü ilə onun ifadə etdiyi miqdar arasında əlaqə yaratmağa kömək edir.

4. “Mağaza” oyunu

Riyaziyyatı gündəlik həyatla əlaqələndirməyin ən maraqlı yollarından biri mağaza oyunudur.

Evdə kiçik “mağaza” yaradın. Oyuncaqları və ya müxtəlif əşyaları məhsul kimi istifadə edə bilərsiniz.

Uşaq:

• Məhsulları saya;
• İki alma seçə;
• Müəyyən sayda əşya gətirə;
• Hansı məhsulun çox və ya az olduğunu müqayisə edə;
• Əşyaları qruplaşdıra bilər.

Bu cür oyunlar uşağa saymağı real həyat situasiyalarında tətbiq etməyə imkan verir.

5. “Neçə dənə gizləndi?” oyunu

Qarşıya bir neçə əşya qoyun və uşağın onları saymasını istəyin. Daha sonra əşyaların bir hissəsini gizlədin.

Məsələn:

“Burada beş kub var idi. İkisini gizlətdim. İndi neçə kub görünür?”

Daha sonra:

“İki kubu geri qaytarsaq, neçə kub olacaq?”

Bu məşq uşağın toplama və çıxma məntiqini daha asan başa düşməsinə kömək edə bilər.

Uşağa ədədləri müqayisə etməyi necə öyrətmək olar?

Uşaq müəyyən sayda əşyanı rahat saya bildikdən sonra miqdarları müqayisə etməyə keçmək mümkündür.

Məsələn, qarşısına iki qrup kub qoyun. Birinci qrupda üç, ikinci qrupda beş kub olsun.

Soruşun:

“Burada hansı qrupda daha çox kub var?”

“Harada daha azdır?”

“Bərabər olması üçün nə qədər əlavə etmək lazımdır?”

İlk mərhələdə “>”, “<” və “=” kimi riyazi işarələri öyrətməyə tələsmək lazım deyil. Əvvəlcə uşağın “çox”, “az” və “bərabər” anlayışlarını praktik şəkildə başa düşməsi daha vacibdir.

Uşağa toplama və çıxmağı necə öyrətmək olar?

İlk riyazi əməliyyatları real əşyalar üzərində izah etmək uşağın mövzunu daha asan anlamasına kömək edə bilər.

Məsələn:

“İki alma var. Bir alma da əlavə etdik. İndi neçə alma oldu?”

və ya:

“Dörd kubun var idi. Birini götürdük. Neçə kub qaldı?”

Uşaq əşyaların sayının necə dəyişdiyini gözləri ilə gördükdə toplama və çıxmanın məntiqini daha rahat qavraya bilər.

Daha sonra şəkillər, rəqəm kartları və sadə riyazi misallardan istifadə etmək mümkündür.

Gündəlik həyatda riyazi bacarıqları necə inkişaf etdirmək olar?

Riyaziyyatı öyrənmək üçün hər gün ayrıca dərs təşkil etmək vacib deyil. Gündəlik fəaliyyətlərin bir çoxunu riyazi məşğələyə çevirmək mümkündür.

Gəzinti zamanı: maşınları, ağacları, pilləkənləri və ya quşları saymaq.

Mətbəxdə: alma, boşqab, stəkan və qaşıqları saymaq.

Oyuncaqları yığarkən: onları rənginə, ölçüsünə və formasına görə qruplaşdırmaq.

Oyun zamanı: müəyyən sayda kubdan qüllə düzəltmək.

Mağazada: səbətə neçə məhsul qoyulduğunu saymaq.

Yemək hazırlayarkən: lazım olan məhsulların sayını birlikdə müəyyənləşdirmək.

Belə fəaliyyətlər uşağa riyaziyyatın yalnız dərsliklərdə deyil, gündəlik həyatın hər yerində olduğunu göstərir.

Uşağa rəqəmləri yazmağı necə öyrətmək olar?

Saymağı bilmək və rəqəmləri yazmaq eyni bacarıq deyil. Uşaq 1-dən 10-a qədər saya bilər, lakin rəqəmləri yazmaqda çətinlik çəkə bilər. Bu, öyrənmə prosesinin normal mərhələlərindən biri ola bilər.

Əvvəlcə uşağın rəqəmləri tanımasına və onları müvafiq miqdarla əlaqələndirməsinə diqqət yetirmək faydalıdır.

Daha sonra qrafik məşqlərə keçmək olar:

• Rəqəmlərin üzərindən xətt çəkmək;
• Barmaqla rəqəmləri yazmaq;
• Qum və ya un üzərində rəqəmlər çəkmək;
• Nöqtələri birləşdirmək;
• Yarımçıq rəqəmləri tamamlamaq;
• Rəqəmləri nümunəyə baxaraq yazmaq.

Bu məşqlər uşağın həm rəqəmləri tanımasına, həm də yazıya hazırlıq bacarıqlarının inkişafına kömək edə bilər.

Uşağa saymağı öyrədərkən valideynlərin etdiyi səhvlər

Tapşırıqları çox erkən çətinləşdirmək

Uşaq rəqəmlərlə yeni tanış olmağa başlayırsa, dərhal mürəkkəb misallar vermək əvəzinə əvvəlcə say və miqdar anlayışlarını möhkəmləndirmək daha məqsədəuyğundur.

Rəqəmləri mexaniki əzbərlətmək

Uşaq “1, 2, 3, 4, 5…” deyə bilər, lakin bu rəqəmlərin nə qədər əşyanı ifadə etdiyini anlamaya bilər.

Ona görə də sayma prosesini real əşyalarla əlaqələndirmək faydalıdır.

Uşağı digər uşaqlarla müqayisə etmək

Hər uşağın riyazi bacarıqları mənimsəmə tempi fərqlidir. Müqayisə etmək əvəzinə uşağın öz inkişafını izləmək və kiçik irəliləyişlərini dəstəkləmək daha faydalıdır.

Uzun məşğələlər keçirmək

Məktəbəqədər yaşda uzunmüddətli məşğələlər uşağı tez yorur. Qısa, maraqlı və müntəzəm oyunlar daha rahat qəbul edilə bilər.

Yalnız iş dəftərlərindən istifadə etmək

İş dəftərləri faydalı ola bilər, lakin məktəbəqədər riyazi inkişaf yalnız yazılı tapşırıqlardan ibarət deyil. Oyunlar, hərəkətli fəaliyyətlər və praktik məşqlər də uşağın riyazi düşünməsinin inkişafında mühüm rol oynayır.

Uşağın məktəb riyaziyyatına hazır olduğunu necə anlamaq olar?

Məktəbəqədər dövrdə uşağın bütün riyazi mövzuları əvvəlcədən bilməsi tələb olunmur. Bunun əvəzinə onun əsas riyazi anlayışları başa düşməsi və yeni bilikləri öyrənməyə hazır olması daha vacibdir.

Uşağın:

• Yaşına uyğun sayma bacarığının olması;
• Miqdar anlayışını başa düşməsi;
• Əşyaları müqayisə edə bilməsi;
• Əsas rəqəmləri tanıması;
• Sadə riyazi əməliyyatları əşyalar üzərində yerinə yetirə bilməsi;
• “Çox”, “az”, “bərabər” anlayışlarını fərqləndirməsi;
• Əşyaları qruplaşdıra bilməsi;
• Sadə məntiqi tapşırıqlara maraq göstərməsi;
• Verilən təlimatı dinləyib yerinə yetirməsi

məktəb riyaziyyatına hazırlıq üçün faydalı bacarıqlardır.

Baku Junior Campus-da riyazi bacarıqların inkişafı

Baku Junior Campus-da məktəbə hazırlıq proqramı çərçivəsində uşaqların ilkin riyazi və məntiqi bacarıqlarının inkişafına da diqqət yetirilir. Proqramda uşaqların yaşına uyğun olaraq say, miqdar, müqayisə və digər ilkin riyazi anlayışlarla tanış olması, məntiqi tapşırıqlar üzərində işləməsi nəzərdə tutulur.

Məqsəd yalnız uşağa rəqəmləri əzbərlətmək deyil, onun riyazi düşünməsini, diqqətini, məntiqini və tapşırıq üzərində işləmək bacarığını tədricən inkişaf etdirməkdir.

Xüsusilə erkən yaşlarda riyazi və məntiqi oyunlardan istifadə uşağın öyrənmə prosesini daha maraqlı edə bilər. Baku Junior Campus-un Mini Bağça proqramında da riyazi və məntiqi oyunlar erkən inkişaf fəaliyyətləri ilə birlikdə təqdim olunur.

Nəticə

Uşağa saymağı öyrətmək üçün riyaziyyatı gündəlik həyatın bir hissəsinə çevirmək mümkündür. Oyuncaqları saymaq, mağaza oynamaq, meyvələri qruplaşdırmaq, pilləkənləri hesablamaq və sadə məntiq oyunları oynamaq uşağın riyazi bacarıqlarının inkişafına kömək edə bilər.

Əsas məsələ uşağı tələsdirməmək, onun yaşını və fərdi inkişaf tempini nəzərə almaq və öyrənmə prosesini maraqlı saxlamaqdır.

Riyaziyyat uşağa yalnız rəqəmləri öyrətmək deyil. Bu proses həm də düşünmək, müqayisə etmək, əlaqə qurmaq, problem həll etmək və nəticəyə gəlmək bacarıqlarının formalaşmasına dəstək olur. Düzgün və mərhələli yanaşma uşağın gələcək məktəb həyatında riyazi bilikləri daha rahat mənimsəməsi üçün möhkəm təməl yarada bilər.