Həmyaşıdlarla ünsiyyət uşağın inkişafının vacib hissələrindən biridir. Məhz digər uşaqlarla qarşılıqlı əlaqə zamanı uşaq paylaşmağı, razılaşmağı, istəklərini ifadə etməyi, qarşısındakını dinləməyi, sadə qaydalara əməl etməyi və kiçik münaqişələrin öhdəsindən gəlməyi öyrənir.

Lakin bütün uşaqlar həmyaşıdları ilə dərhal asanlıqla ünsiyyət qurmurlar. Bəzi uşaqlar tez tanış olur və birlikdə oynamağa başlayır, digərləri isə əvvəlcə kənardan müşahidə etməyə, yeni mühitə alışmağa və ya tək oynamağa üstünlük verirlər. Bu, normal haldır. Sosial bacarıqlar tədricən formalaşır və böyüklərin əsas vəzifəsi uşağı ünsiyyətə məcbur etmək deyil, ona bu bacarıqları qazanmaq üçün yumşaq şəkildə dəstək olmaqdır.

Uşaq həmyaşıdları ilə niyə ünsiyyət qurmaqda çətinlik çəkə bilər?

Bunun müxtəlif səbəbləri ola bilər. Bəzi uşaqlar xarakter etibarilə daha ehtiyatlı olur və yeni mühitə uyğunlaşmaq üçün əvvəlcə müşahidə etməyə üstünlük verirlər. Digərləri isə söhbətə necə başlayacağını və ya birlikdə oynamağı necə təklif edəcəyini bilməyə bilər.

Uşaq aşağıdakı hallarda da ünsiyyətdə çətinlik çəkə bilər:

• yaşıdları ilə az ünsiyyət qurursa;
• tanış olmaq və oyuna başlamaq üçün nə deməli olduğunu bilmirsə;
• qəbul edilməyəcəyindən qorxursa;
• hisslərini sözlərlə ifadə etməkdə çətinlik çəkirsə;
• növbə gözləməkdə çətinlik çəkirsə;
• tək oynamağa öyrəşibsə;
• yeni qrupa və ya tanımadığı mühitə düşübsə.

Uşağa «utancaq» və ya «ünsiyyətsiz» kimi etiketlər yapışdırmamaq vacibdir. Belə ifadələr uşağın özünü bu xüsusiyyətlə tanımlamasına və ünsiyyətdən daha çox uzaqlaşmasına səbəb ola bilər.

Uşağa tanış olmağı necə öyrətmək olar?

İlk olaraq uşağın gündəlik həyatda istifadə edə biləcəyi sadə ifadələri öyrətmək olar.

Məsələn:

• «Salam! Sənin adın nədir?»
• «Mən də sizinlə oynaya bilərəm?»
• «Gəl birlikdə qüllə düzəldək».
• «Mənimlə oynamaq istəyirsən?»
• «Sən oynadıqdan sonra mən götürə bilərəm?»

Əvvəlcə bu vəziyyətləri evdə oyun formasında canlandırmaq olar. Valideyn oyunda uşaq üçün tərəfdaş olur, uşaq isə tanış olmağı, sual verməyi və cavablandırmağı məşq edir.

Uşağa paylaşmağı və növbə gözləməyi öyrədin

Birgə oyun üçün sadə qaydaları başa düşmək vacibdir. Uşaq tədricən digər uşaqların da öz istəklərinin olduğunu anlamalıdır.

Bunun üçün növbə ilə oynanılan oyunlar faydalıdır:

• topu növbə ilə atmaq və tutmaq;
• birlikdə pazl yığmaq;
• kubiklərdən qüllə düzəltmək;
• bir oyuncağı növbə ilə istifadə etmək;
• tapşırıqları birlikdə yerinə yetirmək.

Eyni zamanda kiçik uşağın başqa uşaq istədi deyə əlindəki istənilən oyuncağı dərhal verməsini tələb etmək lazım deyil. Daha yaxşısı birgə oyunun qaydalarını izah etmək və uşaqlara uyğun kompromis tapmaqda kömək etməkdir.

Nitqi və emosional söz ehtiyatını inkişaf etdirin

Uşaq istədiyini və nə hiss etdiyini sözlərlə ifadə edə bilirsə, ünsiyyət qurmaq onun üçün daha asan olur.

Ona sadə ifadələr öyrədə bilərsiniz:

«Mən bunu istəmirəm».

«Mən də istəyirəm».

«Gəl birlikdə oynayaq».

«Mən indi oynayıram, sonra sənə verəcəyəm».

«Mən kədərlənmişəm».

«Mən əsəbiləşmişəm».

Uşaq öz fikirlərini sözlərlə nə qədər yaxşı ifadə edə bilirsə, istəklərini bildirmək üçün ağlama, qışqırma və ya fiziki hərəkətlərə müraciət etmək ehtiyacı da bir o qədər azalır.

Evdə rollu oyunlar oynayın

Rollu oyunlar uşağı real sosial vəziyyətlərə hazırlamağın sadə üsullarından biridir.

Evdə iki uşağın tanış olması, birlikdə oynaması, oyuncaq paylaşması və ya eyni oyuncağı istəməsi kimi vəziyyətləri canlandıra bilərsiniz.

Məsələn, valideyn deyə bilər:

«Təsəvvür et ki, mən qrupa yeni gəlmiş uşağam. Mənimlə necə tanış olardın?»

Daha sonra rolları dəyişə bilərsiniz.

Belə oyunlar uşağa real vəziyyətlərdən əvvəl sakit və tanış mühitdə məşq etmək imkanı verir.

Uşağı ünsiyyət qurmağa məcbur etməyin

«Get, tanış ol», «Niyə susursan?» və ya «Bax, digər uşaqlar artıq oynayırlar» kimi ifadələr uşağın gərginliyini artıra bilər.

Uşağa yeni vəziyyətə alışmaq üçün vaxt vermək daha faydalıdır.

Məsələn:

«Əvvəlcə onların nə oynadığına baxa bilərsən. İstəsən, birlikdə yaxınlaşarıq».

Beləliklə, uşaq valideyninin yanında olduğunu və ona dəstək verəcəyini hiss edir, eyni zamanda ünsiyyətə nə vaxt başlayacağını özü seçə bilir.

Uşağın ünsiyyət imkanlarını artırın

Sosial bacarıqları yalnız söhbətlərlə formalaşdırmaq mümkün deyil. Uşağın həmyaşıdları ilə real ünsiyyət təcrübəsinə ehtiyacı var.

Bunun üçün mütəmadi olaraq:

• uşaq bağçasına və inkişafetdirici məşğələlərə;
• uşaq oyun meydançalarına;
• müxtəlif dərnəklərə və yaradıcılıq məşğələlərinə;
• yaşa uyğun idman fəaliyyətlərinə;
• tanış və ya qohum uşaqlarla görüşlərə

yer ayırmaq olar.

Davamlılıq xüsusilə vacibdir. Eyni uşaqlarla təkrar görüşlər zamanı uşaq onları tanımağa, özünü daha rahat hiss etməyə və tədricən birgə oyunlara qoşulmağa başlayır.

Münaqişə zamanı uşağa necə kömək etmək olar?

Uşaqlar arasında kiçik münaqişələr sosial inkişafın təbii hissəsidir. Böyüklərin hər vəziyyətdə dərhal müdaxilə etməsinə ehtiyac yoxdur.

Əgər vəziyyət təhlükəsizdirsə, əvvəlcə uşaqlara problemi özləri həll etməyə cəhd göstərmək imkanı vermək olar. Uşaq çətinlik çəkirsə, böyüklər ona sözlərlə kömək edə bilər.

Məsələn:

«Siz ikiniz də bu oyuncağı istəyirsiniz. Gəlin düşünək, bunu necə həll edə bilərik».

Və ya:

«Əvvəl biri oynasın, sonra növbə digərinə çatsın».

Münaqişədən sonra vəziyyəti sakit şəkildə müzakirə etmək faydalıdır. Uşaq tədricən anlamalıdır ki, fikir ayrılığı dostluğun bitməsi demək deyil və problemləri danışaraq həll etmək mümkündür.

Uşağa başqalarının hisslərini anlamağı öyrədin

Empatiya da tədricən formalaşır. Valideynlər gündəlik vəziyyətlərdə uşağın digər insanların hisslərini fərq etməsinə kömək edə bilərlər.

Məsələn:

«Bax, o kədərləndi. Səncə, niyə?»

«Səninlə belə davransaydılar, özünü necə hiss edərdin?»

«Ona necə kömək edə bilərik?»

Bu cür suallar uşağın yalnız öz istəklərinə deyil, digər insanların hisslərinə də diqqət yetirməsinə kömək edir.

Kitab oxuyun və vəziyyətləri müzakirə edin

Uşaq kitabları dostluq, emosiyalar və insanlar arasındakı münasibətlər haqqında danışmaq üçün yaxşı vasitədir.

Kitabı oxuduqdan sonra uşağa sadə suallar verə bilərsiniz:

• Qəhrəman niyə kədərləndi?
• O nə edə bilərdi?
• Problemi necə həll etmək olardı?
• Sən onun yerində olsaydın, nə edərdin?
• Qəhrəmana kim kömək etdi?

Uşağa hazır və «düzgün» cavab vermək məcburiyyətində deyilsiniz. Onun düşünməsinə və öz fikrini ifadə etməsinə imkan vermək daha faydalıdır.

Uşağınıza öz davranışınızla nümunə olun

Uşaqlar bir çox sosial bacarığı böyükləri müşahidə edərək öyrənirlər. Buna görə valideynlər gündəlik həyatda sakit və hörmətli ünsiyyət nümunəsi göstərə bilərlər.

Məsələn, uşaq böyüklərin:

• salamlaşdığını;
• təşəkkür etdiyini;
• kömək istədiyini;
• razılığa gəldiyini;
• üzr istədiyini;
• fikir ayrılığını sakit şəkildə ifadə etdiyini;
• qarşısındakını dinlədiyini

müşahidə edir.

Beləliklə, uşaq insanlar arasındakı münasibətlərin necə qurulduğunu tədricən öyrənir.

Uşaq tək oynamağa üstünlük verirsə, nə etmək lazımdır?

Uşağın tək oynaması öz-özlüyündə problem deyil. Bəzi uşaqlar həqiqətən tək oynamağı sevir və ya əvvəlcə digər uşaqları müşahidə etməyə üstünlük verirlər.

Burada uşağın yaşını, ümumi davranışını və yaxınları ilə necə ünsiyyət qurduğunu nəzərə almaq vacibdir.

Əgər uşaq tədricən digər uşaqlarla maraqlanır, ona müraciət etdikdə cavab verir, əlaqə qurur və zamanla birgə oyunlara qoşulursa, onu daim daha «ünsiyyətcil» olmağa məcbur etməyə ehtiyac yoxdur.

Nə zaman daha çox diqqət yetirmək lazımdır?

Əgər uşaq uzun müddət həmyaşıdları ilə ünsiyyət qurmaqda ciddi çətinlik çəkirsə, davamlı olaraq sosial əlaqələrdən qaçırsa, digər uşaqlarla qarşılıqlı münasibət zamanı həddindən artıq narahat olur və ya valideynlər inkişaf və davranışla bağlı başqa narahatlıqlar da müşahidə edirlərsə, pediatr və ya uşaq mütəxəssisi ilə məsləhətləşmək faydalıdır.

Əsas məsələ uşağı digər uşaqlara görə müqayisə etməmək və özbaşına hər hansı diaqnoz qoymağa çalışmamaqdır. Hər uşağın inkişaf tempi fərqlidir.

Baku Junior Campus-da sosial bacarıqların inkişafı

Baku Junior Campus uşaqların yalnız yeni biliklər əldə etməsinə deyil, həm də sosial bacarıqlarının inkişafına diqqət yetirir.

Birgə məşğələlər, oyunlar və müxtəlif fəaliyyətlər zamanı uşaqlar həmyaşıdları ilə qarşılıqlı əlaqə qurmağı, bir-birini dinləməyi, qaydalara əməl etməyi, komanda şəklində fəaliyyət göstərməyi və öz fikirlərini ifadə etməyi öyrənirlər.

Uşaq üçün özünü rahat hiss etdiyi mühitdə olmaq, yeni tanışlıqlar qurmaq və oyun vasitəsilə ünsiyyət bacarıqlarını inkişaf etdirmək xüsusilə vacibdir.

Nəticə

Uşağın digər uşaqlarla ünsiyyət qurmağı öyrənməsi bir gündə baş vermir. Bunun üçün uşağa vaxt, dəstək və həmyaşıdları ilə müntəzəm ünsiyyət imkanı lazımdır.

Valideynlər birgə oyunlar, rollu vəziyyətlər, kitab oxuma, emosiyalar haqqında söhbətlər və müxtəlif uşaq məşğələləri vasitəsilə bu prosesə dəstək ola bilərlər. Ən vacib məqam isə uşağı ünsiyyətcil olmağa məcbur etmək deyil, onun özünəinam qazanacağı və sosial bacarıqlarını tədricən inkişaf etdirəcəyi təhlükəsiz və rahat mühit yaratmaqdır.