Qrafomotor bacarıqlar məktəbəqədər yaş dövründə uşağın inkişafının vacib istiqamətlərindən biridir. Bu bacarıqlar uşağın əl və barmaqlarını dəqiq və idarəli şəkildə hərəkət etdirməsi, qələm və digər yazı alətlərindən düzgün istifadə etməsi, kağız üzərində istiqaməti müəyyənləşdirməsi və gözlə əl hərəkətlərini koordinasiya etməsi ilə əlaqəlidir.

Bir çox valideyn qrafomotor bacarıqlar haqqında məktəbə hazırlıq dövründə, uşaq yazı məşqlərinə başladıqda düşünməyə başlayır. Əslində isə bu bacarıqlar daha erkən yaşlardan formalaşmağa başlayır. Rəsm çəkmək, rəngləmək, plastilinlə oynamaq, mozaika və konstruktorlardan istifadə etmək, müxtəlif xətlər çəkmək kimi gündəlik fəaliyyətlər uşağın gələcək yazı bacarığının təməlini yaradır.

Bəs qrafomotor bacarıqlar konkret olaraq nədir və uşağın inkişafında hansı rolu oynayır?

Qrafomotor bacarıqlar nədir?

Qrafomotor bacarıqlar uşağın əl, bilək və barmaqlarının dəqiq, koordinasiyalı və məqsədyönlü hərəkətlər etmə qabiliyyətidir.

Uşaq kağız üzərində xətt çəkərkən, fiqurun konturunu rəngləyərkən, nöqtələri birləşdirərkən və ya müəyyən bir naxışı təkrarlayarkən bir neçə bacarığı eyni anda istifadə edir.

Məsələn, uşaq:

• qələmi düzgün tutmalı;
• hərəkətin istiqamətini idarə etməli;
• qələmə tətbiq etdiyi təzyiqi tənzimləməli;
• çəkdiyi xəttin istiqamətini izləməli;
• göz və əl hərəkətlərini uyğunlaşdırmalı;
• kağız üzərində düzgün istiqamət götürməli;
• verilən nümunəni diqqətlə müşahidə etməli;
• tapşırığı müəyyən ardıcıllıqla yerinə yetirməlidir.

Məhz bu bacarıqların birlikdə inkişafı qrafomotor inkişafın əsasını təşkil edir.

Qrafomotor bacarıqlar uşaqlar üçün nə üçün vacibdir?

Qrafomotor bacarıqlar xüsusilə məktəbə hazırlıq mərhələsində mühüm əhəmiyyət daşıyır. Yazı yazmaq uşağın əlindən dəqiq və koordinasiyalı hərəkətlər tələb edir. Bu hərəkətlər isə bir neçə məşqdən sonra deyil, tədricən formalaşır.

Uşağın birbaşa hərfləri yazmağa başlamasından əvvəl sadə qrafik elementləri yerinə yetirməyi öyrənməsi daha məqsədəuyğundur. Düz xətlər, dairələr, dalğalar, qövslər, ziqzaqlar və müxtəlif naxışlar bu mərhələdə mühüm rol oynayır.

Qrafomotor məşqlər eyni zamanda:

• incə motorikanın inkişafına;
• göz-əl koordinasiyasına;
• diqqətin formalaşmasına;
• məkan qavrayışına;
• hərəkətlərin dəqiqliyinə;
• yaddaşa;
• ardıcıllığı qoruma bacarığına;
• tapşırığı sona qədər yerinə yetirməyə

kömək edə bilər.

Bu baxımdan qrafomotor inkişaf məktəbə hazırlığın mühüm komponentlərindən biridir.

Qrafomotor bacarıqlar və incə motorika eyni şeydirmi?

Qrafomotor bacarıqlar və incə motorika bir-biri ilə sıx əlaqəli olsa da, tam olaraq eyni anlayış deyil.

İncə motorika uşağın əl və barmaqları ilə kiçik və dəqiq hərəkətlər edə bilməsidir. Məsələn, düymə bağlamaq, konstruktor yığmaq, plastilinlə işləmək və kiçik əşyaları çeşidləmək incə motorikanın inkişafına kömək edir.

Qrafomotor bacarıqlar isə daha çox qrafik hərəkətlərlə bağlıdır. Rəsm çəkmək, xətlər çəkmək, fiqurları kontur üzrə çəkmək, ştrixləmək və yazıya hazırlıq məşqləri buna nümunədir.

Başqa sözlə, yaxşı inkişaf etmiş incə motorika qrafomotor bacarıqların formalaşması üçün mühüm baza yaradır.

Qrafomotor bacarıqlar hansı yaşda inkişaf etdirilməlidir?

Qrafomotor inkişaf mərhələli şəkildə formalaşır və hər yaş dövründə uşağın qarşısına fərqli səviyyədə tapşırıqlar qoymaq mümkündür.

2–3 yaş

Bu dövrdə əsas məqsəd uşağın qələm, karandaş, flomaster və boya ilə tanış olmasıdır.

Uşaq sərbəst şəkildə xətlər, nöqtələr və sadə dairələr çəkə bilər. Bu mərhələdə nəticədən daha çox proses və uşağın rəsm çəkməyə marağı önəmlidir.

3–4 yaş

Bu yaşda uşağa daha məqsədli qrafik tapşırıqlar təqdim etmək olar:

• düz xətlər;
• şaquli və üfüqi xətlər;
• dalğalı xətlər;
• dairələr;
• sadə fiqurlar;
• böyük şəkillərin konturunu çəkmək;
• sadə qrafik yollar;
• rəngləmə.

Tapşırıqlar oyun formasında təqdim edildikdə uşaq üçün daha maraqlı olur.

4–5 yaş

Bu mərhələdə qrafomotor tapşırıqlar bir qədər mürəkkəbləşdirilə bilər.

Uşaq:

• nöqtələri birləşdirə;
• şəkilləri kontur üzrə çəkə;
• sadə naxışları davam etdirə;
• müxtəlif istiqamətlərdə ştrixləmə edə;
• labirintlərdən keçə;
• sadə qrafik elementləri nümunəyə əsasən təkrarlaya bilər.

5–6 yaş

Məktəbə hazırlıq mərhələsində uşaqlar daha mürəkkəb qrafik tapşırıqlar yerinə yetirə bilərlər.

Məsələn:

• qrafik diktələr;
• naxışların təkrarlanması;
• müxtəlif istiqamətlərdə ştrixləmə;
• hərflərin bəzi elementlərinin çəkilməsi;
• xanalarda işləmək;
• kağız üzərində istiqaməti müəyyənləşdirmək;
• nümunəyə əsasən qrafik ardıcıllığı davam etdirmək.

Burada əsas məqsəd uşağı mümkün qədər tez yazmağa məcbur etmək deyil, yazı üçün lazım olan bacarıqları tədricən formalaşdırmaqdır.

Uşağın qrafomotor bacarıqlarının inkişaf etdiyini necə müəyyən etmək olar?

Valideynlər uşağın rəsm çəkərkən və müxtəlif qrafik tapşırıqları yerinə yetirərkən davranışını müşahidə edə bilərlər.

Uşaq tədricən:

• qələmi daha rahat tutmağa;
• xətti müəyyən istiqamətdə aparmağa;
• kontur üzrə işləməyə;
• sadə fiqurları təkrarlamağa;
• nöqtələri birləşdirməyə;
• verilmiş nümunəni davam etdirməyə;
• kağız üzərində istiqamətləri ayırd etməyə;
• tapşırığa diqqətini daha uzun müddət yönəltməyə

başlayırsa, bu, qrafomotor bacarıqların inkişaf etdiyini göstərən müsbət göstəricilərdən biri ola bilər.

Bununla belə, hər uşağın inkişaf tempi fərqlidir. Uşağı digər uşaqlarla müqayisə etmək əvəzinə, onun əvvəlki bacarıqları ilə müqayisədə irəliləyişini müşahidə etmək daha faydalıdır.

Qrafomotor bacarıqları inkişaf etdirən effektiv məşqlər

1. Müxtəlif xətlər çəkmək

Ən sadə məşqlərdən biri müxtəlif istiqamətlərdə xətlər çəkməkdir.

Uşaq:

• üfüqi;
• şaquli;
• maili;
• dalğalı;
• ziqzaq;
• qövs formasında

xətlər çəkə bilər.

Bu məşqi daha maraqlı etmək üçün xətləri oyun elementinə çevirmək mümkündür. Məsələn, düz xətt maşının yolu, dalğalı xətt isə balığın keçdiyi yol kimi təqdim edilə bilər.

2. Kontur üzrə çəkmək

Kontur üzrə çəkmək uşağa qələmin hərəkətinə nəzarət etməyi öyrədir.

İlk mərhələdə böyük və sadə şəkillərdən istifadə etmək daha uyğundur. Məsələn, dairə, alma, top, ev və ya sadə həndəsi fiqurlar.

Uşaq bacarıq qazandıqca daha mürəkkəb təsvirlərə keçmək olar.

3. Nöqtələri birləşdirmək

Nöqtələri ardıcıllıqla birləşdirmək həm dəqiqliyi, həm də diqqəti inkişaf etdirən məşqlərdəndir.

Uşaq müəyyən nöqtələri düzgün ardıcıllıqla birləşdirərək nəticədə bir şəkil əldə edir.

Bu tapşırıq zamanı uşağın həm əl hərəkətləri, həm də diqqəti aktiv şəkildə işləyir.

4. Ştrixləmə

Ştrixləmə qələmin istiqamətini və hərəkətin uzunluğunu idarə etməyə kömək edir.

Uşaq fiqurun daxilini şaquli, üfüqi və ya maili xətlərlə doldura bilər.

Daha sonra müxtəlif istiqamətlərdə ştrixləmə tapşırıqlarından istifadə etmək mümkündür.

5. Labirintlər

Labirintlər qrafomotor bacarıqları inkişaf etdirməklə yanaşı, diqqət və göz-əl koordinasiyasını da məşq etdirir.

Uşaq başlanğıc nöqtəsindən son nöqtəyə qədər xətt çəkməli və mümkün qədər sərhədlərdən kənara çıxmamalıdır.

Tapşırıqlar uşağın yaşına və bacarıq səviyyəsinə uyğun seçilməlidir.

6. Naxışı davam etdirmək

Uşağa müəyyən ardıcıllıqda sadə qrafik elementlər göstərilir və həmin ardıcıllığı davam etdirməsi istənilir.

Məsələn:

○ △ ○ △ ○ …

və ya

— ∩ — ∩ — …

Bu tip tapşırıqlar uşağın diqqətini, yaddaşını və qanunauyğunluqları müşahidə etmək bacarığını inkişaf etdirir.

7. Rəngləmə

Rəngləmə də qrafomotor bacarıqların inkişafında faydalı fəaliyyətlərdəndir.

Uşaq qələmin hərəkətini idarə etməyi, təzyiqi tənzimləməyi və şəklin sərhədlərinə diqqət etməyi öyrənir.

Əvvəlcə daha böyük və sadə şəkillər seçmək, sonradan isə detallı təsvirlərə keçmək olar.

8. Xanalarda işləmək

Məktəbəqədər yaşın böyük qruplarında xanalı vərəqlərdən istifadə etməklə müxtəlif qrafik tapşırıqlar hazırlamaq mümkündür.

Məsələn, böyüyün göstərdiyi istiqamətlərə əsasən uşaq müəyyən sayda xana sağa, sola, yuxarı və ya aşağı hərəkət edə bilər.

Bu məşqlər məkan oriyentasiyasının və diqqətin inkişafına da dəstək olur.

Hansı oyunlar qrafomotor bacarıqların inkişafına kömək edir?

Qrafomotor bacarıqların inkişafı yalnız iş dəftərləri ilə məhdudlaşmamalıdır. Uşağın gündəlik oyunları da bu prosesə dəstək ola bilər.

Faydalı fəaliyyətlərə aşağıdakılar daxildir:

• konstruktorla oynamaq;
• mozaika yığmaq;
• pazllardan istifadə etmək;
• plastilinlə işləmək;
• applikasiya hazırlamaq;
• rəsm çəkmək;
• rəngləmək;
• iri ölçülü muncuqları düzmək;
• çeşidləmə oyunları;
• uşağın yaşına uyğun kəsmə məşqləri;
• müxtəlif formalı əşyalarla yaradıcı oyunlar.

Bu fəaliyyətlərin müxtəlifliyi uşağın əl və barmaq hərəkətlərinin fərqli istiqamətlərdə inkişafına imkan yaradır.

Evdə qrafomotor bacarıqları necə inkişaf etdirmək olar?

Qrafomotor bacarıqları inkişaf etdirmək üçün evdə çoxlu sayda xüsusi vəsaitə ehtiyac yoxdur.

Adi kağız, karandaş, rəngli qələmlər, plastilin, rəngləmə kitabları və konstruktor kimi vasitələrdən istifadə etmək mümkündür.

Məsələn, bir gün xətlər və naxışlarla, başqa gün rəngləmə və labirintlərlə, növbəti gün isə plastilin və konstruktorla məşğul olmaq olar.

Əsas məsələ məşğələlərin qısa, müntəzəm və uşağın yaşına uyğun olmasıdır.

Uşaq yorulubsa və ya marağını itiribsə, onu məcbur etməkdənsə, fasilə vermək daha məqsədəuyğundur.

Məktəbə hazırlıq prosesi uşağın öyrənməyə qarşı müsbət münasibətini qoruyacaq şəkildə təşkil edilməlidir.

Uşağa məktəbdən əvvəl hərfləri yazmağı öyrətmək lazımdırmı?

Məktəbdən əvvəl uşağın bütün hərfləri mütləq yazmağı öyrənməsi əsas məqsəd olmamalıdır.

Daha vacib olan uşağın yazıya hazırlıq üçün lazımi ilkin bacarıqları formalaşdırmasıdır.

Bunlara:

• qələmi düzgün və rahat tutmaq;
• əl hərəkətlərinə nəzarət etmək;
• göz və əl koordinasiyasını inkişaf etdirmək;
• kağız üzərində istiqamətləri müəyyənləşdirmək;
• sadə qrafik elementləri təkrarlamaq;
• nümunəyə əsasən işləmək;
• diqqəti müəyyən müddət ərzində tapşırığa yönəltmək

daxildir.

Bu bacarıqlar kifayət qədər formalaşdıqda uşağın məktəbdə yazı öyrənməsi üçün möhkəm baza yaranır.

Qələmi düzgün tutmaq nə üçün vacibdir?

Qələmin düzgün və rahat tutulması yazı prosesində uşağın əlində yaranan gərginliyin azalmasına və hərəkətlərin daha rahat idarə olunmasına kömək edə bilər.

Uşağın qələmi həddindən artıq sıxmamasına və əlini çox gərgin saxlamamasına diqqət etmək lazımdır.

Əgər uşaq nazik qələmi tutmaqda çətinlik çəkirsə, yaşına uyğun və istifadəsi daha rahat olan yazı vasitələrindən istifadə etmək mümkündür.

Valideyn uşağı davamlı şəkildə düzəltmək əvəzinə, düzgün tutuşu sakit şəkildə göstərməli və uşağa buna tədricən alışmaq üçün imkan verməlidir.

Qrafomotor bacarıqların inkişafında hansı səhvlərdən qaçmaq lazımdır?

Valideynlərin yol verdiyi ən geniş yayılmış səhvlərdən biri uşağa həddindən artıq sayda məşq etdirməkdir.

Uşaq hər gün uzun müddət eyni tipli tapşırıqları yerinə yetirdikdə yorula və öyrənməyə olan marağını itirə bilər.

Bundan əlavə:

• uşağı məcbur etmək;
• onu digər uşaqlarla müqayisə etmək;
• hər işdə mükəmməl nəticə tələb etmək;
• səhvlərə görə danlamaq;
• yaşına uyğun olmayan mürəkkəb tapşırıqlar vermək;
• yalnız hərf və rəqəm yazmağa fokuslanmaq

məqsədəuyğun deyil.

Qrafomotor bacarıqların inkişafı mərhələli və uşağın fərdi imkanları nəzərə alınmaqla həyata keçirilməlidir.

Qrafomotor bacarıqlar məktəbə hazırlığın hansı hissəsidir?

Qrafomotor inkişaf məktəbə hazırlığın yalnız bir hissəsidir.

Uşağın məktəbə hazırlığı zamanı onun:

• nitqi;
• diqqəti;
• yaddaşı;
• məntiqi düşünməsi;
• ünsiyyət bacarıqları;
• müstəqilliyi;
• təlimatı dinləyib yerinə yetirməsi;
• tapşırıq üzərində işləməsi;
• öz fəaliyyətini təşkil etməsi

dəstəklənməlidir.

Buna görə də məktəbə hazırlıq yalnız oxuma və yazmağı öyrətməklə məhdudlaşmamalıdır. Uşağın həm akademik, həm sosial, həm də emosional baxımdan yeni mərhələyə hazırlanması vacibdir.

Baku Junior Campus-da qrafomotor bacarıqların inkişafı

Baku Junior Campus-da məktəbəqədər yaşlı uşaqların hərtərəfli inkişafına xüsusi diqqət yetirilir. Təlim prosesində uşaqların yaş xüsusiyyətlərinə uyğun yaradıcı və inkişafetdirici fəaliyyətlərdən istifadə olunur.

Rəsm, qrafik tapşırıqlar, yaradıcılıq məşğələləri və digər fəaliyyətlər uşağın incə motorikasının, diqqətinin, koordinasiyasının və müstəqilliyinin inkişafına dəstək olur.

Məktəbə hazırlıq prosesində əsas məqsədlərdən biri uşağın təlim mühitinə tədricən uyğunlaşması, tapşırıqları anlamağı və yerinə yetirməyi öyrənməsi, eyni zamanda öyrənməyə marağını qorumasıdır.

Qrafomotor məşqlər də bu prosesin vacib hissələrindən biri kimi uşağın gələcək yazı bacarıqlarının formalaşmasına hazırlıq yaradır.

Nəticə

Qrafomotor bacarıqlar uşağın gələcək yazı prosesinə hazırlanmasında mühüm rol oynayan bacarıqlardır. Onlar qələmi idarə etmək, dəqiq xətlər çəkmək, istiqaməti qorumaq, göz və əl hərəkətlərini koordinasiya etmək kimi bir sıra bacarıqları özündə birləşdirir.

Bu bacarıqları məktəbə qədər inkişaf etdirmək üçün mütləq uzun və yorucu məşğələlərə ehtiyac yoxdur. Rəsm, rəngləmə, plastilin, mozaika, konstruktor, labirintlər, ştrixləmə və müxtəlif qrafik oyunlar uşağın inkişaf prosesini həm faydalı, həm də maraqlı edə bilər.

Əsas məqsəd uşağı tələsdirmək deyil, onun bacarıqlarını yaşına uyğun şəkildə mərhələli olaraq inkişaf etdirməkdir. Düzgün təşkil olunmuş məktəbə hazırlıq isə uşağın yeni təhsil mərhələsinə daha inamlı başlamasına kömək edir.