Məktəbəqədər dövr uşağın düşünmə, müqayisə etmə, səbəb-nəticə əlaqələrini anlama və problemlərə müxtəlif yollarla yanaşma bacarıqlarının formalaşdığı mühüm mərhələdir. Bu dövrdə məntiqi təfəkkürün inkişafı üçün xüsusi və mürəkkəb məşğələlərə ehtiyac yoxdur. Gündəlik həyatda oynanılan sadə və maraqlı oyunlar uşağın düşünmə bacarıqlarını dəstəkləyə bilər.

Valideynlər tez-tez “Məktəbəqədər uşağın məntiqi təfəkkürünü necə inkişaf etdirmək olar?” və ya “Uşağın düşünmə qabiliyyətini inkişaf etdirən hansı oyunlar var?” suallarını verirlər. Bunun ən yaxşı yollarından biri öyrənmə prosesini oyunla birləşdirməkdir.

Məntiqi təfəkkür nədir?

Məntiqi təfəkkür uşağın məlumatları müqayisə etməsi, əlaqələndirməsi, qruplaşdırması, səbəb və nəticəni müəyyən etməsi və müəyyən vəziyyətlərdə həll yolu tapması bacarığıdır.

Məktəbəqədər yaş dövründə bu bacarıqlar tədricən inkişaf edir. Uşaq əvvəlcə sadə fərqləri görür, daha sonra əşyaları xüsusiyyətlərinə görə qruplaşdırmağı, ardıcıllığı müəyyən etməyi və sadə məntiqi əlaqələr qurmağı öyrənir.

Məktəbəqədər uşaqlar üçün məntiqi oyunların faydaları

Məntiqi oyunlar uşağa yalnız tapşırığı düzgün yerinə yetirməyi öyrətmir. Onlar müxtəlif bacarıqların inkişafına da kömək edir:

• diqqətin formalaşması;
• yaddaşın möhkəmlənməsi;
• müqayisə və analiz bacarığı;
• səbəb-nəticə əlaqələrinin anlaşılması;
• problem həll etmə bacarığı;
• təxəyyülün inkişafı;
• müşahidə qabiliyyətinin güclənməsi;
• qərar vermə bacarığının dəstəklənməsi.

Ən vacib məqam isə uşağın oyunu məcburiyyət kimi deyil, maraqlı fəaliyyət kimi qəbul etməsidir.

Məntiqi təfəkkürü inkişaf etdirən oyunlar

1. “Artıq olan hansıdır?”

Uşağın qarşısına dörd şəkil və ya əşya qoyun. Məsələn: alma, armud, banan və top.

Soruşun:

“Səncə, hansı artıqdır? Niyə?”

Burada uşağın yalnız düzgün cavabı tapması deyil, öz seçimini izah etməsi də vacibdir.

Bu oyun uşağın əşyaları xüsusiyyətlərinə görə müqayisə etməsinə və məntiqi əsaslandırma aparmasına kömək edir.

2. Əşyaları qruplaşdır

Uşağa müxtəlif rəng, forma və ölçüdə əşyalar verin. Ondan onları müəyyən xüsusiyyətlərinə görə qruplaşdırmasını istəyin.

Məsələn:

• bütün qırmızı əşyaları bir yerə;
• mavi əşyaları başqa yerə;
• böyük əşyaları ayrıca;
• kiçik əşyaları ayrıca.

Daha sonra oyunu çətinləşdirərək “Həm qırmızı, həm də böyük olanları tap” kimi tapşırıqlar verə bilərsiniz.

3. Ardıcıllığı tamamla

Məntiqi ardıcıllıqlar məktəbəqədər uşaqlar üçün faydalı oyunlardan biridir.

Məsələn:

🔵 🟡 🔵 🟡 ?

Uşaq növbəti elementin nə olacağını tapmalıdır.

Başlanğıcda sadə rənglərdən və formalardan istifadə etmək, daha sonra ardıcıllığı mürəkkəbləşdirmək olar.

4. “Nə dəyişdi?”

Bir neçə əşyanı uşağın qarşısına düzün. Birlikdə onlara baxdıqdan sonra uşağın gözlərini yummasını istəyin və əşyalardan birinin yerini dəyişin.

Uşaq gözlərini açdıqdan sonra soruşun:

“Nə dəyişdi?”

Bu oyun diqqət və müşahidə qabiliyyətinin inkişafına kömək edir.

5. “Sonra nə olacaq?”

Şəkillərdən istifadə edərək uşağa kiçik bir hadisənin ardıcıllığını göstərin.

Məsələn:

toxum → cücərti → bitki → çiçək

Uşaq şəkilləri düzgün ardıcıllıqla yerləşdirməlidir.

Daha sonra “Səncə, bundan sonra nə baş verəcək?” sualını verə bilərsiniz.

Bu fəaliyyət uşağın ardıcıllığı və səbəb-nəticə əlaqələrini anlamasını dəstəkləyir.

6. Pazllar

Pazllar məktəbəqədər uşaqlar üçün klassik məntiqi oyunlardan biridir. Uşaq bütöv şəkli yaratmaq üçün ayrı-ayrı hissələri müqayisə edir və onların bir-biri ilə necə uyğunlaşdığını müəyyənləşdirir.

Pazl seçərkən uşağın yaşına və bacarıq səviyyəsinə uyğun variantlara üstünlük vermək lazımdır.

7. “Eynisini tap”

Uşağa müxtəlif şəkillər göstərin və eyni olanları tapmasını istəyin.

Daha sonra oxşar, lakin tamamilə eyni olmayan şəkillərdən istifadə edə bilərsiniz.

Məsələn, iki maşın şəklindən birinin rəngi fərqli ola bilər. Uşaq fərqi tapmalıdır.

Bu oyun müşahidə və müqayisə bacarıqlarını inkişaf etdirmək üçün istifadə edilə bilər.

8. “Nəyə görə?”

Uşağa gündəlik həyatdan sadə vəziyyətlər haqqında suallar verin:

“Niyə yağış yağanda çətir götürürük?”
“Niyə oyuncaqları yığmaq lazımdır?”
“Niyə qışda isti geyinirik?”

Burada məqsəd uşağın əzbər cavab verməsi deyil. Onu düşünməyə və öz fikrini ifadə etməyə həvəsləndirməkdir.

9. Labirint oyunları

Kağız üzərində sadə labirintlər də məntiqi təfəkkürün inkişafı üçün maraqlı fəaliyyətə çevrilə bilər.

Məsələn, uşağa dovşanın kökə, maşının isə qaraja gedən yolu tapmasını təklif edin.

Tapşırıq zamanı uşaq müxtəlif yolları nəzərdən keçirir və uyğun istiqaməti seçir.

10. “Sən olsaydın, nə edərdin?”

Məktəbəqədər uşaqlar üçün açıq suallar da çox faydalıdır.

Məsələn:

“Əgər oyuncağın yatağın altına düşsə, onu necə çıxararsan?”

Uşağın cavabını dərhal düzəltməyin. Əksinə, başqa hansı həll yollarının ola biləcəyini soruşun.

Bu yanaşma uşağın problemin həlli üzərində düşünməsinə və alternativ variantlar axtarmasına şərait yaradır.

Məntiqi oyunlar zamanı valideyn nə etməlidir?

Valideynin əsas rolu uşağa bütün cavabları demək deyil. Uşağa düşünmək üçün imkan yaratmaq daha faydalıdır.

Məsələn, uşaq cavabı tapa bilmirsə:

❌ “Cavab budur.”

əvəzinə:

✅ “Bir də baxaq. Səncə, bunların arasında hansı fərq var?”

və ya

✅ “Başqa hansı variant ola bilər?”

kimi suallar vermək olar.

Beləliklə, uşaq yalnız cavabı öyrənmir, cavaba necə gəlməyi də öyrənir.

Məntiqi təfəkkürün inkişafı üçün gündəlik həyatdan istifadə edin

Məntiqi oyunlar yalnız xüsusi oyuncaq və kartlarla oynanılmır. Gündəlik həyatın özü də uşağın düşünmə bacarıqlarını inkişaf etdirmək üçün çoxsaylı imkanlar yaradır.

Məsələn, marketdə:

“Səncə, bu məhsulların hansıları soyuducuda saxlanılır?”

Mətbəxdə:

“Süfrəyə neçə boşqab lazımdır?”

Gəzinti zamanı:

“Səncə, hansı maşın daha uzaqdadır?”

kimi suallar vermək mümkündür.

Belə suallar uşağı müşahidə etməyə, müqayisə aparmağa və öz fikrini əsaslandırmağa təşviq edir.

Baku Junior Campus-da inkişafetdirici yanaşma

Məktəbəqədər dövrdə uşağın inkişafı yalnız akademik biliklərin öyrənilməsi ilə məhdudlaşmır. Məntiqi düşüncə, nitq, diqqət, yaddaş, yaradıcılıq, motorika və sosial bacarıqlar bir-biri ilə əlaqəli şəkildə inkişaf edir.

Baku Junior Campusda uşaqların yaş xüsusiyyətlərinə uyğun fəaliyyətlər vasitəsilə öyrənmə prosesinə marağının artırılmasına və müxtəlif bacarıqlarının inkişafına şərait yaradılır.

Oyun əsaslı fəaliyyətlər uşağa həm yeni məlumatları mənimsəməyə, həm də öyrəndiklərini praktik şəkildə tətbiq etməyə imkan verir.

Nəticə

Məktəbəqədər uşaqlarda məntiqi təfəkkürün inkişafı uzun və mürəkkəb dərslər tələb etmir. “Artıq olanı tap”, “ardıcıllığı tamamla”, pazllar, labirintlər, qruplaşdırma və müqayisə oyunları kimi sadə fəaliyyətlər uşağın düşünmə bacarıqlarını dəstəkləyə bilər.

Əsas məqsəd uşağın hər tapşırıqda mütləq düzgün cavab verməsi deyil. Ona sual vermək, düşünmək, fərqləri görmək, seçim etmək və öz fikrini izah etmək üçün imkan yaratmaqdır.

Çünki məktəbəqədər dövrdə öyrənməyin ən effektiv yollarından biri uşağın marağını qoruyaraq onu düşünməyə və araşdırmağa həvəsləndirməkdir.