Məntiqi təfəkkür uşağın məktəbə uğurlu uyğunlaşmasına və təlim prosesini daha rahat mənimsəməsinə kömək edən vacib bacarıqlardan biridir. Məktəbə başlamazdan əvvəl uşağın yalnız hərfləri və rəqəmləri tanıması deyil, həm də müqayisə etməyi, analiz aparmağı, qanunauyğunluqları müəyyənləşdirməyi, əşyalar və hadisələr arasındakı əlaqələri görməyi və sadə nəticələr çıxarmağı bacarması önəmlidir.

Məntiqi təfəkkür tədricən formalaşır və yalnız xüsusi məşğələlər zamanı inkişaf etmir. Gündəlik oyunlar, söhbətlər, konstruktorla məşğul olmaq, kiçik tapşırıqları həll etmək və ətraf aləmi müşahidə etmək də uşağın müstəqil düşünmə bacarığının inkişafına kömək edir.

Bu səbəbdən məktəbə hazırlıq yalnız oxuma və saymağı öyrətməklə məhdudlaşmamalı, eyni zamanda uşağın düşünmə və analiz etmə bacarıqlarının inkişafını da əhatə etməlidir.

Məktəbəqədər uşaqlarda məntiqi təfəkkür nədir?

Məntiqi təfəkkür uşağın əşyalar və hadisələr arasında əlaqə qurması, onları müqayisə etməsi, ümumi və fərqli xüsusiyyətləri müəyyənləşdirməsi, qanunauyğunluqları tapması və müəyyən nəticəyə gəlməsi bacarığıdır.

Məktəbəqədər yaşlı uşaq üçün məntiqi təfəkkür gündəlik və sadə situasiyalarda özünü göstərə bilər.

Məsələn, uşaq:

• hansı əşyanın artıq olduğunu müəyyən edə;
• əşyaları qruplara ayıra;
• eyni və oxşar şəkilləri tapa;
• ardıcıllığı davam etdirə;
• əşyaları ölçüsünə, formasına və ya sayına görə müqayisə edə;
• müəyyən hadisənin niyə baş verdiyini izah edə;
• sadə tapşırığın həllini tapa;
• bundan sonra nə baş verəcəyini təxmin edə bilər.

Bu bacarıqlar gələcəkdə riyaziyyat, oxu, yazı və digər məktəb fənlərinin mənimsənilməsi üçün mühüm baza yaradır.

Məktəbdən əvvəl məntiqi təfəkkürü inkişaf etdirmək nə üçün vacibdir?

Məktəbdə uşaq yalnız məlumatları yadda saxlamaqla kifayətlənmir. O, tapşırığın şərtini anlamalı, ardıcıllığı müəyyən etməli və həll yolunu özü tapmağa çalışmalıdır.

Məsələn, riyazi məsələni həll edərkən uşaq yalnız rəqəmləri tanımamalı, həm də əşyalar və ya kəmiyyətlər arasında hansı dəyişiklik baş verdiyini anlamalıdır.

Oxu və mətn üzərində işləyərkən də uşağa hadisələrin ardıcıllığını anlamaq, səbəb-nəticə əlaqələrini müəyyən etmək və nəticə çıxarmaq lazım gəlir.

İnkişaf etmiş məntiqi təfəkkür uşağa:

• təlimatları daha yaxşı anlamağa;
• məlumatları analiz etməyə;
• qanunauyğunluqları tapmağa;
• əşyaları və hadisələri müqayisə etməyə;
• təlim tapşırıqlarını həll etməyə;
• diqqətini tapşırığa yönəltməyə;
• fikrini izah etməyə;
• müxtəlif həll yolları axtarmağa;
• öyrəndiyi bilikləri yeni situasiyalarda tətbiq etməyə

kömək edir.

Məntiqi təfəkkürə hansı bacarıqlar daxildir?

Məktəbəqədər uşağın məntiqi təfəkkürü bir neçə bir-biri ilə əlaqəli bacarığı özündə birləşdirir.

Müqayisə

Uşaq əşyaların hansı xüsusiyyətlərə görə bir-birinə bənzədiyini və fərqləndiyini müəyyən etməyi öyrənir.

Məsələn: İki topun fərqi nədir? Hansı daha böyükdür? Hansı daha kiçikdir?

Təsnifat

Uşaq əşyaları müəyyən xüsusiyyətlərinə görə qruplaşdırmağı öyrənir.

Məsələn, şəkillərin içərisindən yalnız meyvələri seçmək və ya oyuncaqları növlərinə görə qruplaşdırmaq.

Analiz

Uşaq əşyanı və ya hadisəni ayrı-ayrı xüsusiyyətlərinə görə nəzərdən keçirməyi öyrənir.

Ümumiləşdirmə

Bir neçə əşyanı müqayisə etdikdən sonra onların hansı xüsusiyyətə görə bir qrupa aid olduğunu müəyyənləşdirir.

Məsələn, alma, armud və bananın meyvə olduğunu anlayır.

Ardıcıllığın müəyyənləşdirilməsi

Uşaq hansı hadisənin əvvəl, hansının sonra baş verdiyini müəyyən edir.

Səbəb-nəticə əlaqəsi

Uşaq hadisə ilə onun nəticəsi arasındakı əlaqəni tədricən anlamağa başlayır.

Məsələn: Çöldə yağış yağırsa, niyə çətir götürmək lazımdır?

Qanunauyğunluqların tapılması

Uşaq təkrarlanan elementləri görür və ardıcıllığı davam etdirə bilir.

Bütün bu bacarıqları oyun formasında inkişaf etdirmək mümkündür.

Məktəbdən əvvəl uşağın məntiqi təfəkkürünü necə inkişaf etdirmək olar?

Bunun üçün uzunmüddətli dərslər keçirmək vacib deyil. Kiçik və maraqlı tapşırıqları uşağın gündəlik həyatına daxil etmək daha faydalı ola bilər.

1. “Artıq olanı tap” oyunu

Uşağa bir neçə əşya və ya şəkil təqdim edilir. Onlardan biri digərlərinə uyğun gəlməməlidir.

Məsələn:

alma — armud — banan — kök

Uşaq artıq olan əşyanı tapmalı və seçiminin səbəbini izah etməlidir.

Burada yalnız düzgün cavabı tapmaq deyil, uşağın “Niyə belə düşünürsən?” sualına cavab verməsi də vacibdir.

2. Əşyaları qruplaşdırmaq

Uşağa müxtəlif əşyalar verin və onları qruplara ayırmasını istəyin.

Əşyaları:

• rənginə;
• formasına;
• ölçüsünə;
• təyinatına;
• materialına;
• sayına

görə qruplaşdırmaq olar.

Məsələn, oyuncaqları maşınlar, heyvanlar və kublar şəklində qruplaşdırmaq mümkündür.

Daha sonra tapşırığı çətinləşdirərək uşağın qruplaşdırma prinsipini özü müəyyən etməsini istəyə bilərsiniz.

3. Ardıcıllığı davam etdirmək

Uşağa sadə bir ardıcıllıq göstərin:

🔵 🟡 🔵 🟡 🔵 …

və növbəti elementin hansı olacağını soruşun.

Daha sonra bir neçə xüsusiyyətin eyni anda dəyişdiyi daha mürəkkəb ardıcıllıqlardan istifadə etmək olar.

Bu cür məşqlər uşağın qanunauyğunluqları görmək və məlumatları analiz etmək bacarığını inkişaf etdirir.

4. Pazllar və məntiqi tapmacalar

Pazllar uşağa forma, rəng və hissələrin yerləşməsini analiz etməyi öyrədir.

Uşaq pazlı yığarkən uyğun detalları axtarır, onları müqayisə edir və nəticəni yoxlayır.

Məktəbəqədər uşaqlar üçün tapşırıqlar onun yaşına və hazırlıq səviyyəsinə uyğun seçilməlidir.

5. Labirintlər

Labirintlər yalnız diqqət və göz-əl koordinasiyasını deyil, həm də hərəkətləri əvvəlcədən planlaşdırmaq bacarığını inkişaf etdirir.

Uşağa belə bir sual vermək olar:

“Səncə, hansı yolla getsən, sona daha rahat çata bilərsən?”

Uşaq səhv etdikdə dərhal düzgün yolu göstərməkdənsə, başqa həll yolu tapmasına imkan vermək daha faydalıdır.

6. Məntiqi tapmacalar

Tapmacalar uşağa verilən məlumatı analiz etməyə və əsas xüsusiyyətləri müəyyən etməyə kömək edir.

Məsələn:

“Dörd ayağı var, amma yerimir. Üstündə oturmaq olur. Bu nədir?”

Cavabdan sonra uşağın hansı xüsusiyyətlərə əsasən düzgün cavaba gəldiyini izah etməsini istəmək olar.

7. “Əvvəl nə baş verdi?” oyunu

Hadisələrin ardıcıllığını göstərən bir neçə şəkildən istifadə edin.

Məsələn:

1. Uşaq toxum əkdi.
2. Bitki böyüməyə başladı.
3. Çiçək açdı.

Uşaq şəkilləri düzgün ardıcıllıqla düzməli və yaranan hekayəni danışmalıdır.

Bu məşq ardıcıl düşünmə və nitq bacarıqlarının inkişafına kömək edir.

8. “Nə dəyişdi?” oyunu

Uşağın qarşısına bir neçə əşya düzün.

Bir müddət onları müşahidə etməsini istəyin. Daha sonra əşyalardan birini götürün və ya yerlərini dəyişdirin.

Uşaq nə dəyişdiyini müəyyən etməlidir.

Bu oyun diqqəti, yaddaşı və müşahidə qabiliyyətini inkişaf etdirməyə kömək edir.

Evdə olan əşyalarla məntiqi oyunlar

Uşağın məntiqi təfəkkürünü inkişaf etdirmək üçün mütləq xüsusi inkişafetdirici dəstlər almağa ehtiyac yoxdur.

Evdə olan adi əşyalardan da istifadə etmək mümkündür:

• qaşıqlar;
• kublar;
• karandaşlar;
• oyuncaqlar;
• düymələr;
• kitablar;
• müxtəlif ölçülü qablar;
• həndəsi fiqurlar.

Məsələn, uşağa belə tapşırıq vermək olar:

“Karandaşları ən qısadan ən uzuna doğru düz.”

Və ya:

“Dairə formasında olan bütün əşyaları tap.”

Başqa bir variant:

“Bu üç əşyanın ortaq xüsusiyyəti nədir?”

Bu cür sadə tapşırıqlar uşağın ətrafındakı dünyanı analiz etməsinə kömək edir.

Gəzinti zamanı məntiqi təfəkkürü necə inkişaf etdirmək olar?

Adi gəzintini də kiçik inkişafetdirici oyuna çevirmək mümkündür.

Məsələn, uşağa:

• müəyyən rəngdə olan əşyaları tapmağı;
• müəyyən sayda avtomobili saymağı;
• hansı ağacın daha hündür olduğunu müəyyənləşdirməyi;
• iki binanı müqayisə etməyi;
• eyni formalı əşyaları tapmağı;
• yarpaqların niyə töküldüyünü düşünməyi;
• tanış marşrutda nəyin dəyişdiyini müəyyən etməyi

təklif edə bilərsiniz.

Əsas məqsəd hər gəzintini dərsə çevirmək deyil. Suallar uşağın yaşına uyğun və söhbətin təbii hissəsi olmalıdır.

Konstruktor vasitəsilə məntiqi təfəkkürün inkişafı

Konstruktorlar uşağın məntiqi təfəkkürünün inkişafı üçün faydalı vasitələrdən biridir.

Uşaq konstruktorla oynayarkən:

• nəticəni əvvəlcədən planlaşdırır;
• uyğun detalları seçir;
• ölçüləri müqayisə edir;
• hissələri birləşdirmək yollarını axtarır;
• səhvlərini düzəldir;
• qurduğu konstruksiyanın möhkəmliyini yoxlayır.

Məsələn, uşağa belə bir tapşırıq vermək olar:

“Beş detaldan elə bir qüllə qur ki, yıxılmasın.”

Daha sonra tapşırığı çətinləşdirmək mümkündür:

“Qapısı, iki pəncərəsi və damı olan ev qur.”

Beləliklə, uşaq sadəcə hərəkətləri təkrarlamır, əvvəlcədən plan qurmağı da öyrənir.

Məntiqi təfəkkürü inkişaf etdirən riyazi tapşırıqlar

İlkin riyazi bacarıqlar da məntiqi təfəkkürlə sıx bağlıdır.

Məktəbəqədər dövrdə uşağın:

• kəmiyyətləri müqayisə etməsi;
• çox və az anlayışlarını fərqləndirməsi;
• əşyaları qruplaşdırması;
• qanunauyğunluqları tapması;
• ardıcıllıq qurması;
• məkan istiqamətlərini müəyyənləşdirməsi;
• sadə məsələləri həll etməsi

faydalıdır.

Məsələn:

“Ayselin 3 alması var idi. Bir almanı verdi. Neçə alması qaldı?”

Burada əsas məsələ uşağın sadəcə cavabı söyləməsi deyil, məsələnin məntiqini anlamasıdır.

Uşaq məktəbdən əvvəl çoxlu sayda mürəkkəb məsələ həll etməlidirmi?

Məktəbə hazırlıq uşağın məktəb səviyyəsində mürəkkəb tapşırıqları yerinə yetirməsi demək deyil.

Əsas məqsəd onun öyrənməyə marağını formalaşdırmaq və düşünmə bacarığını inkişaf etdirməkdir.

Uşaq fikrini izah edə, əşyaları müqayisə edə, qanunauyğunluğu tapa, sual verə və problemin həlli üçün müxtəlif yollar sınaya bilirsə, bu, gələcək təhsil üçün mühüm bazadır.

Buna görə də uşağa çoxlu sayda çətin tapşırıq verməkdənsə, onun yaşına uyğun, maraqlı və düşündürücü məşqlər təqdim etmək daha faydalıdır.

Valideynlər sualları necə verməlidir?

Valideynlərin uşağa verdiyi suallar onun müstəqil düşünmə bacarığının inkişafına təsir edə bilər.

Cavabı dərhal söyləmək əvəzinə belə suallar vermək olar:

• “Səncə necədir?”
• “Niyə belə düşünürsən?”
• “Sonra nə baş verəcək?”
• “Bunu başqa cür həll etmək olar?”
• “Bu əşyaların oxşar cəhəti nədir?”
• “Bunlar bir-birindən nə ilə fərqlənir?”
• “Sən bunu necə başa düşdün?”

Bu suallar uşağı öz fikrini izah etməyə və düşünmə prosesini ifadə etməyə təşviq edir.

Lakin söhbəti davamlı sual-cavab formasına salmaq lazım deyil. Ünsiyyət təbii və uşaq üçün maraqlı qalmalıdır.

Valideynlər hansı səhvlərdən çəkinməlidir?

Məntiqi təfəkkürün inkişafında düzgün balans yaratmaq vacibdir.

Uşaqdan:

• dərhal cavab tələb etmək;
• səhv cavaba görə onu danlamaq;
• fikirlərini daim düzəltmək;
• digər uşaqlarla müqayisə etmək;
• yaşına uyğun olmayan çətin tapşırıqlar vermək;
• uzun müddət məşğul olmağa məcbur etmək;
• hər oyunu dərsə çevirmək

məqsədəuyğun deyil.

Əsas məqsəd yalnız düzgün cavabı əldə etmək olmamalıdır.

Bəzən uşağın cavabı fərqli olsa da, onun özünəməxsus məntiqi izahı ola bilər. Belə hallarda onun fikrini dinləmək və alternativ variantları birlikdə müzakirə etmək daha faydalıdır.

Məntiqi oyunlara nə qədər vaxt ayırmaq lazımdır?

Məktəbəqədər uşaq üçün uzunmüddətli məşğələlər vacib deyil.

Qısa, müntəzəm və müxtəlif oyunlar uşağın marağını qorumaq baxımından daha uyğun ola bilər.

Məşğələnin müddəti uşağın yaşından, marağından və fərdi xüsusiyyətlərindən asılıdır.

Məsələn, gün ərzində:

• səhər kiçik bir məntiqi tapşırıq;
• gəzinti zamanı müşahidə oyunu;
• axşam isə pazl və ya konstruktor

ilə məşğul olmaq mümkündür.

Beləliklə, inkişaf prosesi uşağın gündəlik həyatının təbii hissəsinə çevrilir.

Məntiqi təfəkkür və məktəbə hazırlıq

Məntiqi təfəkkürün inkişafı uşağın kompleks məktəbə hazırlığının vacib hissələrindən biridir.

Lakin məktəbə hazırlıq yalnız intellektual bacarıqlardan ibarət deyil. Uşağın nitqi, diqqəti, yaddaşı, müstəqilliyi, ünsiyyət bacarıqları, incə motorikası və təlimatları yerinə yetirmə bacarığı da inkişaf etdirilməlidir.

Buna görə də effektiv məktəbə hazırlıq müxtəlif istiqamətləri əhatə etməli və uşağın fərdi xüsusiyyətlərini nəzərə almalıdır.

Baku Junior Campus-da məntiqi təfəkkürün inkişafı

Baku Junior Campus-da uşaqların hərtərəfli inkişafına və gələcək təhsil üçün vacib bacarıqların formalaşdırılmasına xüsusi diqqət yetirilir.

Məşğələlər zamanı uşaqlar yaşlarına uyğun inkişafetdirici tapşırıqlar yerinə yetirir, müxtəlif materiallarla işləyir, məntiqi məsələlər həll edir, oyunlar oynayır, konstruktorlarla məşğul olur və müstəqil həll yolları tapmağa çalışırlar.

Bu yanaşma öyrənmə prosesini uşaqlar üçün daha maraqlı etməklə yanaşı, onların təlimat üzrə işləməsinə, diqqətlərini cəmləməsinə və tapşırıqları daha müstəqil şəkildə yerinə yetirməsinə kömək edir.

Məktəbə hazırlıq dövründə məntiqi təfəkkürün inkişafı xüsusilə vacibdir. Çünki uşaq yalnız məlumatları əzbərləməyi deyil, onları anlamağı, analiz etməyi və yeni situasiyalarda tətbiq etməyi də öyrənməlidir.

Nəticə

Uşağın məntiqi təfəkkürü tədricən, oyun, ünsiyyət və gündəlik fəaliyyətlər vasitəsilə inkişaf edir.

Əşyaları qruplaşdırmaq, pazllar yığmaq, konstruktorla oynamaq, labirintlərdən keçmək, riyazi oyunlar oynamaq, qanunauyğunluqları tapmaq və gündəlik situasiyalar haqqında danışmaq məktəbəqədər uşağın düşünmə bacarığının inkişafına kömək edə bilər.

Ən vacibi uşağın marağını qorumaq, ona müstəqil düşünmək imkanı vermək və səhv etməkdən qorxmamağı öyrətməkdir. Çünki məktəbə hazırlıq yalnız biliklərin artırılması deyil, həm də düşünmək, sual vermək, həll yolu axtarmaq və ətraf aləmi anlamaq bacarığının formalaşdırılmasıdır.