Uşağa oxumağı öyrətmək onun inkişafında mühüm mərhələlərdən biridir. Oxuma bacarığı yalnız hərfləri və sözləri tanımaqdan ibarət deyil. Bu proses uşağın nitqinin, yaddaşının, diqqətinin, təfəkkürünün və öyrənmə qabiliyyətinin inkişafına da kömək edir.
Lakin uşağa oxumağı öyrədərkən əsas məqsəd onu məcbur etmək deyil, bu prosesi maraqlı və əyləncəli hala gətirməkdir. Xüsusilə məktəbəqədər dövrdə oyunlar, şəkilli kartlar, hərf tapşırıqları və qısa məşqlər uşağın öyrənməyə marağını artırmağa kömək edə bilər.
Bu yazıda uşağa oxumağı necə öyrətmək, haradan başlamaq, hansı oyun və məşqlərdən istifadə etmək və uşağın kitaba marağını necə artırmaq barədə ətraflı danışacağıq.
Uşağa oxumağı öyrətməyə neçə yaşında başlamaq olar?
Uşaqların oxumağa hazır olma yaşı eyni olmur. Bəzi uşaqlar erkən yaşda hərflərə maraq göstərir, digərləri isə bir qədər sonra bu bacarığı mənimsəməyə başlayır. Buna görə də yalnız yaş göstəricisinə deyil, uşağın fərdi inkişafına və öyrənməyə hazırlığına diqqət yetirmək vacibdir.
Məktəbəqədər dövrdə uşağı oxumağa hazırlamaq üçün əvvəlcə onun səsləri, sözləri və hərfləri tanımasına şərait yaratmaq olar.
Oxumağa başlamazdan əvvəl uşağın aşağıdakı bacarıqları inkişaf etdirməsi faydalıdır:
- Sözlərdə səsləri fərqləndirmək;
- Sadə sözləri dinləmək və təkrarlamaq;
- Bəzi hərfləri tanımaq;
- Sözlərin səslərdən ibarət olduğunu anlamaq;
- Sadə suallara cavab vermək;
- Kitablara, şəkillərə və yazılara maraq göstərmək;
- Eşitdiyi qısa hekayəni yadda saxlamaq və danışmaq.
Əgər uşaq hələ hərflərə və oxumağa maraq göstərmirsə, onu məcbur etmək əvəzinə gündəlik həyatda yazılardan istifadə etməklə bu marağı tədricən formalaşdırmaq olar.
Uşağa hecalarla oxumağı necə öyrətmək olar?
Oxumağı öyrənməyin mərhələlərindən biri səslərin və hərflərin tanınmasından hecaların birləşdirilməsinə keçiddir. Uşaq əvvəlcə hərfləri və onların ifadə etdiyi səsləri tanıyır, daha sonra səsləri birləşdirərək hecalar və sözlər yaratmağı öyrənir.
Məsələn, “m”, “a” səslərini öyrəndikdən sonra onları birləşdirərək “ma” hecasını yaratmaq olar. Daha sonra “mama”, “masa”, “mal” kimi uşağa tanış və sadə sözlərdən istifadə etmək mümkündür.
Bu mərhələdə:
- Sadə səslər və hərflərlə başlayın.
- Hərflərin səslənməsinə diqqət yetirin.
- Səsləri birləşdirərək sadə hecalar yaradın.
- Hecalardan qısa sözlər düzəldin.
- Tədricən qısa cümlələrə keçin.
- Oxunan sözün mənasını uşağa izah edin.
Uşağın sözü dərhal bütöv şəkildə oxuya bilməməsi normaldır. Əgər çətinlik çəkirsə, sözü yenidən hecalara bölmək və birlikdə oxumaq olar.
Oxumağı öyrətmək üçün oyunlar və məşqlər
Uşaqlar üçün oyun vasitəsilə öyrənmək daha maraqlı və motivasiyaedici ola bilər. Buna görə də hərflər və sözlərlə bağlı müxtəlif oyunlardan istifadə etmək oxuma prosesini daha əyləncəli edə bilər.
1. “Hərfi tap” oyunu
Bir neçə hərf kartını qarşıya qoyun və uşağa müəyyən hərfi tapmağı təklif edin.
Məsələn:
“Bu hərflərin içərisində A hərfini tapa bilərsən?”
Uşaq hərfi tapdıqdan sonra həmin hərflə başlayan söz də söyləyə bilər.
Oyunu daha maraqlı etmək üçün hərfləri yalnız kartlarda deyil, kitabların, oyuncaqların və müxtəlif əşyaların üzərində də axtarmaq olar.
Bu oyun uşağın diqqətini, yaddaşını və hərfləri vizual olaraq tanımaq bacarığını inkişaf etdirir.
2. “Sözü yığ” oyunu
Bu məşq üçün hərf kartlarından və ya maqnit hərflərdən istifadə etmək olar.
Uşağa “ev”, “top”, “at”, “ana”, “su” kimi sadə sözlər verin və həmin sözü hərflərdən yığmasını istəyin.
Əvvəlcə sözü uşağa nümunə kimi göstərə, daha sonra isə hərfləri qarışdıraraq onun sözü özü yaratmasına şərait yarada bilərsiniz.
Bu üsul uşağa hərflərin birləşərək söz yaratdığını anlamağa kömək edir.
3. “İlk səs hansıdır?” oyunu
Oxumağa hazırlıq zamanı uşağın sözlərdə səsləri eşidə bilməsi çox faydalıdır.
Məsələn, uşağa “alma” sözünü deyin və soruşun:
“Alma sözü hansı səslə başlayır?”
Daha sonra “balıq”, “masa”, “kitab”, “ev” kimi gündəlik həyatda tanış olan sözlərdən istifadə etmək olar.
Şəkillərdən də yararlanmaq mümkündür. Uşaq şəkildəki əşyanın adını deyir və həmin sözün ilk səsini müəyyənləşdirir.
4. “Oxu və şəkli tap” oyunu
Bir neçə sadə söz və həmin sözlərə uyğun şəkillər hazırlayın.
Məsələn:
- “Pişik” — pişik şəkli;
- “Top” — top şəkli;
- “Ev” — ev şəkli;
- “Alma” — alma şəkli.
Uşaq sözü oxuduqdan sonra ona uyğun şəkli tapır.
Bu məşq yalnız oxuma bacarığını deyil, həm də oxuduğunu anlama qabiliyyətini inkişaf etdirməyə kömək edir.
5. Heca domino-su
Sadə hecaları ayrı-ayrı kartlara yazın və uşağa onları birləşdirərək söz yaratmağı təklif edin.
Məsələn:
“ma” + “ma” = “mama”
“ro” + “za” = “roza”
“ma” + “sa” = “masa”
Əvvəlcə uşağa tanış olan qısa sözlərdən istifadə etmək daha məqsədəuyğundur. Uşaq məşqə öyrəşdikcə daha mürəkkəb sözlərə keçmək olar.
Uşağın kitaba marağını necə artırmaq olar?
Oxumağı öyrənmək yalnız hərfləri və sözləri mənimsəmək deyil. Uşağın kitaba və oxumağa müsbət münasibət formalaşdırması da vacibdir.
Bunun üçün valideynlər:
- Uşağa mütəmadi olaraq kitab oxuya bilər;
- Birlikdə şəkilli kitablar seçə bilər;
- Kitabın qəhrəmanları haqqında suallar verə bilər;
- Uşağın özü üçün kitab seçməsinə imkan yarada bilər;
- Gündəlik həyatda müxtəlif yazıları birlikdə oxuya bilər;
- Uşağın kiçik uğurlarını belə dəstəkləyə bilər.
Məsələn, mağazada məhsulun üzərindəki tanış hərfi tapmaq və ya küçədəki lövhədə uşağın bildiyi sözü göstərmək də oxumağa hazırlıq üçün maraqlı məşqə çevrilə bilər.
Uşağa oxumağı öyrədərkən nə qədər məşğul olmaq lazımdır?
Məktəbəqədər uşaqlar üçün uzunmüddətli və yorucu məşğələlər əvəzinə qısa və müntəzəm məşqlər daha rahat ola bilər.
Məşğələlər zamanı müxtəlif fəaliyyətləri növbələşdirmək mümkündür:
- Hərflərlə oyun;
- Səsləri müəyyənləşdirmə;
- Heca yaratmaq;
- Sadə sözlər oxumaq;
- Şəkillərlə işləmək;
- Qısa hekayə dinləmək;
- Oxunan mətn haqqında danışmaq.
Uşaq yorulursa və ya marağını itirirsə, məşğələyə fasilə vermək və daha sonra davam etmək olar. Əsas məqsəd uşağın oxumağı məcburi tapşırıq kimi deyil, maraqlı fəaliyyət kimi qəbul etməsidir.
Valideynlərin oxumağı öyrədərkən etdiyi səhvlər
Uşağın mümkün qədər tez oxumağı öyrənməsini istəmək təbiidir. Lakin proses zamanı həddindən artıq tələbkarlıq uşağın öyrənməyə marağını azalda bilər.
Uşağı digər uşaqlarla müqayisə etmək
Hər uşaq yeni bacarıqları öz tempində mənimsəyir. Buna görə də “filankəs artıq oxuyur, sən niyə oxuya bilmirsən?” kimi müqayisələrdən uzaq durmaq daha yaxşıdır.
Uzun müddət məşğul etmək
Uşağın diqqət imkanlarını nəzərə almaq lazımdır. Qısa və maraqlı məşqlər uzun və yorucu tapşırıqlardan daha rahat qəbul edilə bilər.
Səhvlərə görə uşağı danlamaq
Oxumağı öyrənərkən səhvlər normaldır. Uşaq səhv etdikdə onu danlamaq əvəzinə sözün düzgün formasını birlikdə təkrar etmək daha faydalıdır.
Yalnız hərfləri əzbərlətmək
Uşağın hərfin adını bilməsi hələ oxuma bacarığının formalaşması demək deyil. O, hərfin ifadə etdiyi səsi və səslərin bir-biri ilə necə birləşdiyini də anlamalıdır.
Oxuduğunu anlamağa diqqət etməmək
Uşaq sözü səsləndirə bilər, amma onun mənasını başa düşməyə bilər. Buna görə də oxuduqdan sonra “Bu nə deməkdir?”, “Burada kimdən danışılır?” kimi sadə suallar vermək faydalıdır.
Baku Junior Campus-da oxumağa hazırlıq
Baku Junior Campus-da uşaqların məktəbə hazırlıq prosesində onların yaşına və fərdi xüsusiyyətlərinə uyğun bacarıqların inkişafına diqqət yetirilir.
Məktəbəqədər hazırlıq zamanı uşaqların hərflərlə tanış olması, səsləri fərqləndirməsi, heca və sözləri birləşdirməsi, nitq və düşünmə bacarıqlarını inkişaf etdirməsi üçün müxtəlif təlim fəaliyyətlərindən istifadə oluna bilər.
Oyunlar, praktiki tapşırıqlar və uşaqların marağına uyğun fəaliyyətlər öyrənmə prosesini daha maraqlı etməyə kömək edir. Məqsəd uşağın yalnız oxumağı öyrənməsi deyil, həm də məktəbə keçid üçün lazımi öyrənmə vərdişlərini tədricən formalaşdırmasıdır.
Nəticə
Uşağa oxumağı öyrətmək səbir, davamlılıq və düzgün yanaşma tələb edən bir prosesdir. Hərflərlə oyunlar, səsləri müəyyənləşdirmə məşqləri, heca kartları, şəkilli tapşırıqlar və birlikdə kitab oxumaq uşağın oxumağa marağını artırmağa kömək edə bilər.
Ən vacibi isə uşağın fərdi inkişaf tempini nəzərə almaq və oxumağı onun üçün xoş təcrübəyə çevirməkdir. Kiçik addımlarla irəliləmək, uşağın uğurlarını dəstəkləmək və öyrənməyə marağını qorumaq gələcəkdə daha inamlı oxu bacarığının formalaşmasına kömək edə bilər.
Baku Junior Campus-da uşaqların məktəbə hazırlığı yalnız akademik biliklərin deyil, həm də diqqət, yaddaş, nitq, məntiq və müstəqil öyrənmə bacarıqlarının inkişafını əhatə edir.